ทำไมเราแอบสะใจ เวลาเห็นคนเก่งหรือคนดังทำพลาด

เวลาคนที่ดูเก่ง ดูรวย หรือดูสมบูรณ์แบบมาตลอดเกิดพลาดขึ้นมา หลายคนอาจรู้สึกสะใจเล็ก ๆ ทั้งที่ไม่ได้อยากเป็นคนใจร้าย อารมณ์นี้มีคำอธิบายในทางจิตวิทยา และอาจบอกได้ว่าเรากำลังเหนื่อยกับการเปรียบเทียบตัวเองมากแค่ไหน

ลองนึกถึงข่าวสักข่าวหนึ่ง

นักธุรกิจชื่อดังที่เคยดูประสบความสำเร็จมาก เกิดตัดสินใจผิดพลาดครั้งใหญ่

ดาราที่ภาพลักษณ์ดีมาตลอด มีเรื่องอื้อฉาวขึ้นมา

หัวหน้าที่เคยมั่นใจเกินร้อย ถูกตำหนิต่อหน้าคนจำนวนมาก

หรือเพื่อนร่วมงานที่ใคร ๆ ก็ชมว่าเก่งที่สุดในทีม กลับทำงานพลาดแบบที่ทุกคนเห็น

หลายครั้งเราไม่ได้หัวเราะออกมา ไม่ได้ดีใจชัดเจน แต่ลึก ๆ กลับมีความรู้สึกโล่งใจ สะใจนิด ๆ หรือรู้สึกว่า “เห็นไหม เขาก็พลาดได้เหมือนกัน”

แล้วเราก็อาจรู้สึกผิดตามมาอีกทีว่า ทำไมเราถึงคิดแบบนั้น

อารมณ์นี้มีชื่อเรียกว่า Schadenfreude

Schadenfreude เป็นคำภาษาเยอรมัน ใช้อธิบายความรู้สึกพึงพอใจหรือมีความสุขเมื่อเห็นคนอื่นเจอความโชคร้าย ความผิดพลาด หรือความล้มเหลว

ฟังดูเป็นอารมณ์ที่ไม่น่าภูมิใจนัก แต่ความจริงคือมันเป็นอารมณ์ที่พบได้ในมนุษย์ทั่วไป ไม่ได้เกิดเฉพาะกับคนใจร้ายหรือคนขี้อิจฉาเท่านั้น

จุดสำคัญคือ ความรู้สึกแรกที่แวบขึ้นมา ไม่ได้นิยามว่าเราเป็นคนแบบไหนเสมอไป สิ่งที่บอกตัวตนมากกว่าคือ เราทำอะไรต่อหลังจากรู้สึกแบบนั้น

ถ้ารู้ทันแล้วปล่อยผ่าน นั่นคือการสังเกตใจตัวเอง

แต่ถ้าใช้ความรู้สึกนั้นไปซ้ำเติม ดูถูก หรือเหยียบคนที่กำลังล้ม ตรงนั้นต่างหากที่เริ่มเป็นปัญหา

ทำไมสมองถึงรู้สึกโล่งใจเมื่อคนที่อยู่สูงพลาด

เหตุผลหนึ่งเกี่ยวกับสิ่งที่เรียกว่า การเปรียบเทียบทางสังคม หรือ social comparison

มนุษย์ไม่ได้ประเมินคุณค่าของตัวเองแบบลอย ๆ เสมอไป เรามักเทียบตัวเองกับคนรอบข้างโดยไม่รู้ตัว

ใครประสบความสำเร็จกว่าเรา

ใครหน้าตาดีกว่าเรา

ใครมีเงินมากกว่าเรา

ใครได้รับคำชมมากกว่าเรา

ใครดูมีชีวิตที่ลงตัวกว่าเรา

การเทียบแบบนี้อาจช่วยให้เราอยากพัฒนาตัวเองได้ แต่ถ้าเกิดบ่อยเกินไป มันจะกลายเป็นแรงกดดันเงียบ ๆ

ยิ่งอีกฝ่ายดูสูงกว่าเรามากเท่าไร ช่องว่างในใจก็ยิ่งกว้างขึ้นเท่านั้น

เมื่อวันหนึ่งคนคนนั้นพลาด สมองจึงรับรู้เหมือนช่องว่างนั้นแคบลงชั่วคราว

เขาไม่ได้สูงจนแตะไม่ถึงอีกต่อไป

เขาก็เป็นมนุษย์เหมือนกัน

เขาก็มีวันที่หลุด มีวันที่ผิด มีวันที่ชีวิตไม่สมบูรณ์แบบ

ความสะใจเล็ก ๆ จึงอาจไม่ได้มาจากความเกลียดเสมอไป แต่มาจากความโล่งใจว่าเราไม่ได้ด้อยอยู่ฝ่ายเดียว

ทำไมคนดัง คนเก่ง หรือคนมีอำนาจจึงถูกจับตามองเป็นพิเศษ

คนที่มีชื่อเสียง มีฐานะ มีอำนาจ หรือดูประสบความสำเร็จมากกว่าค่าเฉลี่ย มักกลายเป็นเป้าของอารมณ์แบบนี้ได้ง่าย

ไม่ใช่เพราะทุกคนเกลียดพวกเขา

แต่เพราะคนเหล่านี้มักกลายเป็น “มาตรฐาน” ที่คนอื่นใช้เทียบชีวิตตัวเองโดยไม่รู้ตัว

เมื่อคนที่ดูสมบูรณ์แบบเกิดผิดพลาด คนดูบางส่วนจึงรู้สึกเหมือนโลกกลับมาสมดุลขึ้นเล็กน้อย

เหมือนในใจพูดว่า “สุดท้ายเขาก็ไม่ได้สมบูรณ์แบบขนาดนั้น”

อารมณ์นี้จะยิ่งแรงขึ้น ถ้าเรารู้สึกว่าอีกฝ่ายเคยได้เปรียบ เคยได้รับสิทธิพิเศษ หรือเคยอยู่ในจุดที่เราไม่มีทางไปถึง

ในบางกรณี Schadenfreude จึงปนกับความรู้สึกเรื่องความยุติธรรม เช่น เห็นคนที่เคยเอาเปรียบคนอื่นได้รับผลจากการกระทำของตัวเอง

แต่ในอีกหลายกรณี มันอาจไม่ได้เกี่ยวกับความยุติธรรมเลย แต่อาจเกี่ยวกับบาดแผลในใจเราเองมากกว่า

โซเชียลมีเดียทำให้อารมณ์นี้เกิดง่ายขึ้น

เมื่อก่อน เราอาจเปรียบเทียบตัวเองกับคนไม่กี่คนรอบตัว เช่น เพื่อนร่วมงาน ญาติพี่น้อง เพื่อนสมัยเรียน หรือคนในชุมชนเดียวกัน

แต่ทุกวันนี้ เราเห็นชีวิตที่ดีที่สุดของคนจำนวนมากทุกวัน

เห็นบ้านสวย

เห็นรถใหม่

เห็นทริปต่างประเทศ

เห็นความรักที่ดูดี

เห็นหุ่นดี หน้าดี งานดี รายได้ดี

เห็นความสำเร็จที่ถูกคัดมาแล้วว่าเป็นมุมที่ดีที่สุด

ปัญหาคือ สมองของเราอาจลืมไปว่าสิ่งที่เห็นบนหน้าจอไม่ใช่ชีวิตทั้งหมดของคนคนนั้น แต่มันเป็นเพียงช่วงเวลาที่ถูกเลือกมาแสดง

เมื่อเราเห็นภาพสมบูรณ์แบบซ้ำ ๆ ใจจึงเหนื่อยจากการเทียบตัวเองกับมาตรฐานที่อาจไม่มีอยู่จริง

พอมีข่าวว่าคนที่เคยดูดีมาก ๆ เกิดสะดุดขึ้นมา ความโล่งใจจึงเกิดง่ายขึ้น

ไม่ใช่เพราะเราอยากให้เขาพังเสมอไป แต่อาจเพราะเรารู้สึกว่า ในที่สุดภาพที่สมบูรณ์แบบนั้นก็มีรอยร้าวเหมือนกัน

เช็กตัวเองอย่างไร เมื่อรู้สึกสะใจที่คนอื่นพลาด

ความรู้สึกแบบนี้ไม่จำเป็นต้องถูกกดทับหรือปฏิเสธทันที เพราะยิ่งปฏิเสธ เราอาจยิ่งไม่เข้าใจตัวเอง

ลองถามตัวเองสั้น ๆ 4 ข้อ

หนึ่ง เราสะใจเพราะเขาเคยทำร้ายคนอื่นจริง ๆ หรือเพราะเขาดูเหนือกว่าเรา

สอง ความผิดพลาดของเขาทำให้เรารู้สึกดีขึ้น เพราะเราไม่ต้องเทียบตัวเองหนักเท่าเดิมหรือเปล่า

สาม เรากำลังเอาคุณค่าของตัวเองไปผูกกับการแพ้ชนะของคนอื่นมากเกินไปไหม

สี่ ถ้าวันหนึ่งเราเป็นฝ่ายพลาด เราอยากให้คนอื่นมองเราด้วยสายตาแบบไหน

คำถามเหล่านี้ไม่ได้มีไว้ตัดสินตัวเอง แต่มีไว้ดึงสติกลับมา

เพราะบางครั้งความสะใจที่เกิดขึ้น ไม่ได้บอกว่าคนอื่นแย่แค่ไหน แต่อาจบอกว่าเรากำลังรู้สึกไม่มั่นคง เหนื่อยจากการแข่งขัน หรือกดดันจากการต้องดีพออยู่ตลอดเวลา

อารมณ์แรกไม่ได้น่ากลัวเท่าการปล่อยให้มันนำทาง

การรู้สึกสะใจแวบหนึ่ง ไม่ได้แปลว่าเราเป็นคนเลว

แต่ถ้าเราปล่อยให้อารมณ์นั้นพาไปไกลจนกลายเป็นการซ้ำเติม แชร์ต่อด้วยความสะใจ หรือใช้ความล้มเหลวของคนอื่นเป็นความบันเทิง ตรงนั้นอาจทำให้เราค่อย ๆ ชินกับการลดทอนความเป็นมนุษย์ของคนอื่น

ในทางกลับกัน ถ้าเราเห็นอารมณ์นี้แล้วหยุดดูมันสักนิด มันอาจกลายเป็นหน้าต่างให้เราเข้าใจตัวเองมากขึ้น

เราอิจฉาอะไร

เรากลัวอะไร

เรารู้สึกด้อยตรงไหน

เราอยากได้รับการยอมรับจากใคร

และเรากำลังเหนื่อยกับการเปรียบเทียบมากเกินไปหรือไม่

สุดท้ายแล้ว การเห็นคนอื่นพลาดอาจไม่ได้น่าสนใจเท่าการเห็นใจตัวเองในวันที่เรารู้สึกไม่พอ

เมื่อเราไม่ต้องใช้ความล้มเหลวของคนอื่นมาปลอบใจตัวเองบ่อย ๆ ความผิดพลาดของเขาก็จะเป็นเพียงเรื่องของเขา ไม่ใช่แหล่งพลังงานลับที่ทำให้เรารู้สึกดีขึ้นชั่วคราว

และบางที นั่นอาจเป็นจุดที่ใจเราเริ่มเป็นอิสระจากการเปรียบเทียบจริง ๆ