แผ่นดินไหวขนาด 7.0 ไม่ได้บอกทุกอย่าง ต้องดูอะไรคู่กันบ้าง

เวลามีข่าวแผ่นดินไหว ตัวเลขอย่าง 5.8, 6.0 หรือ 7.0 มักเป็นสิ่งแรกที่คนเห็น แต่ตัวเลขนี้ไม่ได้แปลว่าทุกพื้นที่จะสั่นแรงเท่ากัน หรือเสียหายเท่ากันเสมอไป

หัวใจสำคัญอยู่ที่การแยก 2 เรื่องออกจากกัน คือ “แมกนิจูด” และ “ความเข้ม” เพราะทั้งสองคำตอบคนละคำถาม

แมกนิจูด บอกว่าแผ่นดินไหวครั้งนั้นปลดปล่อยพลังงานจากต้นทางมากแค่ไหน ส่วนความเข้ม บอกว่าคนในแต่ละพื้นที่รู้สึกถึงแรงสั่นสะเทือนมากน้อยเพียงใด และเกิดผลกระทบจริงบนพื้นดินแค่ไหน

พูดให้เห็นภาพง่าย ๆ แมกนิจูดเหมือนกำลังของหลอดไฟ ส่วนความเข้มเหมือนความสว่างที่แต่ละคนมองเห็นจริง คนที่ยืนใกล้หลอดไฟย่อมรู้สึกว่าสว่างกว่า คนที่อยู่ไกลออกไปอาจเห็นเพียงแสงจาง ๆ แม้จะเป็นหลอดไฟดวงเดียวกัน

ในทางวิทยาศาสตร์ ปัจจุบันการวัดขนาดแผ่นดินไหวขนาดใหญ่ มักใช้มาตราแมกนิจูดโมเมนต์ หรือ Moment Magnitude Scale ซึ่งอาศัยข้อมูลจากการสั่นสะเทือนและคุณสมบัติทางกายภาพของรอยเลื่อน USGS อธิบายว่าแมกนิจูดเป็นการวัดขนาดของแผ่นดินไหวที่ต้นทาง และแผ่นดินไหวหนึ่งครั้งมีค่าแมกนิจูดหลักเพียงค่าเดียว ไม่ว่าจะวัดจากพื้นที่ใด

อีกจุดที่ทำให้หลายคนเข้าใจผิด คือแมกนิจูดไม่ได้เพิ่มแบบเส้นตรง ตัวเลขที่เพิ่มขึ้น 1 ระดับไม่ได้แปลว่าแรงขึ้นเล็กน้อย แต่พลังงานที่ปลดปล่อยเพิ่มขึ้นประมาณ 32 เท่า เช่น ขนาด 6.0 ปลดปล่อยพลังงานมากกว่าขนาด 5.0 หลายสิบเท่า และขนาด 7.0 ก็มากกว่าขนาด 6.0 อีกหลายสิบเท่า

อย่างไรก็ตาม แมกนิจูดสูงไม่ได้แปลว่าทุกเมืองจะเสียหายหนักเท่ากัน เพราะผลที่เกิดกับคน บ้าน อาคาร ถนน หรือสะพาน ต้องดู “ความเข้ม” ร่วมด้วย

ความเข้มของแผ่นดินไหว เช่น มาตราเมอร์คัลลี ใช้ดูผลกระทบในแต่ละพื้นที่ ไม่ว่าจะเป็นคนรู้สึกสั่นมากน้อยแค่ไหน สิ่งของเคลื่อนไหวหรือไม่ ผนังแตกร้าวหรือเปล่า หรืออาคารเสียหายระดับใด USGS ระบุว่าแมกนิจูดอิงจากบันทึกคลื่นไหวสะเทือน ส่วนมาตราเมอร์คัลลีอิงจากผลที่สังเกตได้ในพื้นที่ ซึ่งอาจแตกต่างกันตามจุดที่อยู่

นี่คือเหตุผลที่แผ่นดินไหวครั้งเดียวกัน บางพื้นที่อาจรู้สึกสั่นแรงมาก ขณะที่อีกพื้นที่รู้สึกเพียงเบา ๆ หรือแทบไม่รู้สึกเลย ปัจจัยที่ทำให้ต่างกันมีหลายอย่าง เช่น ระยะห่างจากจุดศูนย์กลาง ความลึกของแผ่นดินไหว สภาพพื้นดิน และความแข็งแรงของอาคาร

พื้นที่ดินอ่อนหรือดินถมอาจขยายแรงสั่นสะเทือนได้มากกว่าพื้นที่หินแข็ง อาคารเก่าหรืออาคารที่ไม่ได้ออกแบบรองรับแรงสั่นสะเทือนก็อาจเสียหายง่ายกว่าอาคารที่ก่อสร้างตามมาตรฐาน แม้จะเจอเหตุการณ์เดียวกันก็ตาม

เวลาฟังข่าวแผ่นดินไหว จึงจำง่าย ๆ ได้แบบนี้

• แมกนิจูด = พลังงานจากต้นทาง
• ความเข้ม = ผลกระทบที่รู้สึกหรือเห็นจริงในแต่ละพื้นที่
• ตัวเลขสูงขึ้น 1 ระดับ = พลังงานเพิ่มขึ้นประมาณ 32 เท่า
• ความเสียหายจริงไม่ได้ขึ้นกับตัวเลขเดียว
• ระยะห่าง ความลึก สภาพดิน และอาคาร มีผลต่อความเสี่ยงมาก

ตัวอย่างเช่น แผ่นดินไหวขนาดใหญ่ที่เกิดลึกมากหรืออยู่ไกลจากเมือง อาจทำให้บางพื้นที่รู้สึกไม่รุนแรงเท่าที่ตัวเลขดูน่ากังวล ในทางกลับกัน แผ่นดินไหวขนาดไม่ใหญ่มาก แต่เกิดตื้น ใกล้ชุมชน หรืออยู่ในพื้นที่ที่มีอาคารเปราะบาง ก็อาจสร้างความเสียหายได้มากกว่าในบางจุด

ดังนั้น ครั้งต่อไปที่เห็นข่าวแผ่นดินไหว อย่าหยุดแค่คำว่า “ขนาดเท่าไร” แต่ให้มองต่อว่าเกิดที่ไหน ลึกแค่ไหน ใกล้พื้นที่คนอยู่มากหรือไม่ และพื้นที่นั้นมีสภาพดินกับอาคารแบบใด

การเข้าใจสองคำนี้ช่วยให้มองข่าวแผ่นดินไหวได้รอบด้านขึ้น ไม่ตื่นตระหนกกับตัวเลขเพียงอย่างเดียว และเห็นภาพชัดขึ้นว่าความเสี่ยงจริงของแต่ละพื้นที่อาจไม่เท่ากัน แม้จะมาจากแผ่นดินไหวครั้งเดียวกันก็ตาม