ทำไมวันสิ้นสุดสงครามโลกครั้งที่ 2 ถึงมีมากกว่าหนึ่งวัน

วันสิ้นสุดสงครามโลกครั้งที่ 2 ไม่ได้มีคำตอบเดียว เพราะบางประเทศจำวันที่ญี่ปุ่นยอมรับการยอมจำนน บางประเทศจำวันที่จักรพรรดิประกาศต่อประชาชน และอีกหลายแหล่งยึดวันที่ลงนามอย่างเป็นทางการบนเรือ USS Missouri

พูดง่าย ๆ คือ สงครามไม่ได้จบลงจากเหตุการณ์เดียว แต่ค่อย ๆ ปิดฉากผ่านแรงกดดันหลายทาง ทั้งสมรภูมิแปซิฟิกที่สูญเสียหนัก ระเบิดปรมาณูที่ฮิโรชิมาและนางาซากิ การเข้าร่วมสงครามของสหภาพโซเวียต และการยอมรับเงื่อนไขยอมจำนนของญี่ปุ่น

สรุปเร็ว

• 8 พฤษภาคม 1945: เยอรมนียอมจำนน สงครามในยุโรปยุติ
• 6 สิงหาคม 1945: สหรัฐฯ ทิ้งระเบิดปรมาณูที่ฮิโรชิมา
• 8 สิงหาคม 1945: สหภาพโซเวียตประกาศสงครามกับญี่ปุ่น
• 9 สิงหาคม 1945: นางาซากิถูกโจมตีด้วยระเบิดปรมาณู
• 14 สิงหาคม 1945: ประธานาธิบดีแฮร์รี เอส. ทรูแมน ประกาศว่าญี่ปุ่นยอมรับเงื่อนไขยอมจำนน
• 15 สิงหาคม 1945: จักรพรรดิฮิโรฮิโตะประกาศต่อประชาชนญี่ปุ่น
• 2 กันยายน 1945: ญี่ปุ่นลงนามยอมจำนนอย่างเป็นทางการบนเรือ USS Missouri ในอ่าวโตเกียว

จุดที่ทำให้หลายคนสับสนคือคำว่า V-J Day หรือ Victory over Japan Day ไม่ได้ถูกนับเหมือนกันทุกประเทศ บางแห่งยึดวันที่ 14 สิงหาคม เพราะเป็นวันที่สหรัฐฯ ประกาศข่าวการยอมจำนนของญี่ปุ่น บางแห่งยึดวันที่ 15 สิงหาคม เพราะเป็นวันที่เสียงของจักรพรรดิฮิโรฮิโตะถูกออกอากาศถึงประชาชนญี่ปุ่น ส่วนหลักฐานทางการของการยุติสงครามคือพิธีลงนามวันที่ 2 กันยายน 1945 บนเรือ USS Missouri

ก่อนจะไปถึงพิธีลงนาม สมรภูมิโอกินาวาคือหนึ่งในภาพที่ทำให้ผู้นำฝ่ายสัมพันธมิตรเห็นความหนักหน่วงของการบุกแผ่นดินใหญ่ญี่ปุ่น เกาะโอกินาวาอยู่ทางใต้ของคิวชู และถูกมองว่าเป็นจุดยุทธศาสตร์สำคัญในแปซิฟิก การสู้รบกินเวลาราว 3 เดือน มีทั้งการรบภาคพื้นดิน การโจมตีทางอากาศ และความสูญเสียของพลเรือนจำนวนมาก

ความรุนแรงที่โอกินาวาทำให้คำถามใหญ่ของฝ่ายสหรัฐฯ ชัดขึ้นกว่าเดิม ถ้าการบุกเกาะหนึ่งยังแลกด้วยชีวิตมากขนาดนี้ การบุกญี่ปุ่นแผ่นดินใหญ่จะหนักเพียงใด นี่คือฉากหลังสำคัญที่ทำให้เดือนสุดท้ายของสงครามเต็มไปด้วยการตัดสินใจระดับประวัติศาสตร์

ในยุโรป สงครามจบลงก่อนหน้านั้นแล้ว เมื่อเยอรมนียอมจำนนในเดือนพฤษภาคม 1945 แต่ชัยชนะของฝ่ายสัมพันธมิตรยังไม่สมบูรณ์ เพราะญี่ปุ่นยังสู้ต่อในแปซิฟิก สหรัฐฯ อังกฤษ จีน และต่อมาคือสหภาพโซเวียต จึงกดดันให้ญี่ปุ่นยอมรับเงื่อนไขจากปฏิญญาพอตสดัม

เหตุการณ์ที่เปลี่ยนจังหวะของสงครามอย่างมากคือระเบิดปรมาณู ฮิโรชิมาถูกโจมตีในวันที่ 6 สิงหาคม 1945 ด้วยระเบิด Little Boy จากนั้นวันที่ 9 สิงหาคม นางาซากิถูกโจมตีด้วยระเบิด Fat Man ตัวเลขผู้เสียชีวิตยังถูกพูดถึงต่างกันตามช่วงเวลาและวิธีนับ เพราะมีทั้งผู้เสียชีวิตทันที ผู้บาดเจ็บที่เสียชีวิตภายหลัง และความเสียหายจากไฟไหม้กับอาคารที่พังถล่ม

อีกแรงกดดันใหญ่เกิดขึ้นในวันที่ 8 สิงหาคม 1945 เมื่อสหภาพโซเวียตประกาศสงครามกับญี่ปุ่น แล้วส่งกำลังเข้าสู่แมนจูเรียที่ญี่ปุ่นยึดครองอยู่ เหตุการณ์นี้ทำให้ญี่ปุ่นถูกบีบพร้อมกันหลายด้าน ทั้งจากอาวุธใหม่ของสหรัฐฯ และจากการสูญเสียความหวังที่จะใช้โซเวียตเป็นตัวกลางเจรจา

วันที่ 14 สิงหาคม 1945 ประธานาธิบดีทรูแมนประกาศว่าญี่ปุ่นยอมรับเงื่อนไขยอมจำนน แต่ในเวลานั้นยังต้องรอพิธีลงนามอย่างเป็นทางการ วันที่ 15 สิงหาคม จักรพรรดิฮิโรฮิโตะจึงออกอากาศถึงประชาชนญี่ปุ่น เป็นครั้งสำคัญที่คนญี่ปุ่นจำนวนมากได้ยินพระสุรเสียงของจักรพรรดิผ่านวิทยุ

เมื่อข่าวการยอมจำนนแพร่ไปทั่วโลก หลายเมืองเต็มไปด้วยผู้คนที่ออกมาเฉลิมฉลอง ภาพที่ไทม์สแควร์ในนิวยอร์กกลายเป็นหนึ่งในภาพจำของวันนั้น แต่ในเวลาต่อมา ภาพดังกล่าวถูกมองด้วยสายตาที่ซับซ้อนขึ้น เพราะหญิงในภาพไม่ได้รู้จักกับกะลาสี และไม่ได้เป็นฝ่ายเลือกให้เหตุการณ์นั้นเกิดขึ้น

วันที่ 2 กันยายน 1945 คือจุดปิดฉากทางเอกสาร ตัวแทนญี่ปุ่นลงนามบนเรือ USS Missouri ในอ่าวโตเกียว โดยมีฝ่ายสัมพันธมิตรเข้าร่วมพิธี เอกสารยอมจำนนระบุการยอมจำนนของกองบัญชาการจักรวรรดิญี่ปุ่นและกองกำลังภายใต้การควบคุมของญี่ปุ่นอย่างไม่มีเงื่อนไข

หลังสงครามจบ ชีวิตของผู้คนไม่ได้กลับสู่ปกติทันที ทหารจำนวนมากยังต้องรอกลับบ้านเป็นเดือน ๆ ครอบครัวจำนวนมากต้องเริ่มต้นใหม่ และชาวอเมริกันเชื้อสายญี่ปุ่นกว่า 120,000 คนที่ถูกควบคุมตัวในสหรัฐฯ ระหว่างสงครามยังต้องเผชิญผลกระทบจากการถูกบังคับให้ออกจากบ้านและชุมชน

ยังมีอีกมุมที่ทำให้เรื่องนี้ถูกเล่าต่ออยู่เสมอ คือทหารญี่ปุ่นบางคนไม่เชื่อว่าสงครามจบแล้ว หนึ่งในกรณีที่เป็นที่รู้จักคือฮิโระโอะ โอโนดะ ซึ่งซ่อนตัวอยู่ในฟิลิปปินส์และยอมวางอาวุธในปี 1974 หลังได้รับคำยืนยันจากอดีตผู้บังคับบัญชาโดยตรง

สิ่งที่ควรจำแบบสั้น ๆ คือ สงครามโลกครั้งที่ 2 จบในทางปฏิบัติก่อน แล้วจึงจบในทางพิธีการภายหลัง วันที่ 14 และ 15 สิงหาคม 1945 คือวันที่โลกเริ่มรับรู้ว่าญี่ปุ่นยอมจำนน ส่วนวันที่ 2 กันยายน 1945 คือวันที่การยอมจำนนถูกลงนามอย่างเป็นทางการ

เรื่องนี้จึงไม่ใช่แค่เกร็ดประวัติศาสตร์เรื่อง “วันไหนคือวันจบสงคราม” แต่เป็นภาพของช่วงเปลี่ยนผ่านที่โลกเดินจากสงครามเข้าสู่สันติภาพอย่างช้า ๆ พร้อมร่องรอยของความสูญเสีย การตัดสินใจใหญ่ และผลกระทบที่ตามมายาวนานกว่าวันลงนามบนเอกสาร