ทำไมน้ำมันขึ้นทีเป็นบาท แต่เวลาลงลดทีละ 20 ตังค์? เรื่องนี้ไม่ใช่แค่คิดไปเอง

เคยเป็นไหมครับ? เย็นนี้เพิ่งเห็นข่าวราคาน้ำมันโลกดิ่งลงเหวในรอบเดือน

ใจก็คิดว่าหวานหมูละ พรุ่งนี้เลิกงานจะไปเติมให้เต็มถัง

แต่พอขับเข้าปั๊มจริง ๆ อ้าว... ลดลงแค่ 20 สตางค์?

ราคาน้ำมันหน้าปั๊มไม่ได้ขยับตามราคาน้ำมันดิบแบบนาทีต่อนาที นี่คือเหตุผลสำคัญที่ทำให้หลายคนรู้สึกว่า เวลาน้ำมันขึ้นมักขึ้นเร็ว แต่เวลาลงกลับลดทีละน้อย

ความรู้สึกนี้ไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะในไทยเท่านั้น ในทางเศรษฐศาสตร์พลังงานมีคำเรียกปรากฏการณ์คล้ายกันว่า “rockets and feathers” คือราคาขายปลีกบางช่วงอาจตอบสนองต่อขาขึ้นเร็วกว่าเวลาขาลง แต่การจะสรุปว่าเป็นการเอาเปรียบเสมอไปยังต้องดูโครงสร้างราคาในแต่ละประเทศและแต่ละช่วงเวลาด้วย

ราคาหน้าปั๊มไม่ได้มีแค่น้ำมันดิบ

เวลาผู้บริโภคเห็นข่าวน้ำมันดิบโลกปรับลด สิ่งที่ควรรู้คือ ราคาน้ำมันดิบเป็นเพียงหนึ่งในต้นทุนตั้งต้น ยังไม่ใช่ราคาที่รถเติมได้ทันที

ราคาขายปลีกน้ำมันในไทยโดยทั่วไปเกี่ยวข้องกับหลายส่วน เช่น ราคา ณ โรงกลั่น ภาษีสรรพสามิต ภาษีเทศบาล กองทุนน้ำมันเชื้อเพลิง กองทุนอนุรักษ์พลังงาน ค่าการตลาด และภาษีมูลค่าเพิ่ม ข้อมูลโครงสร้างเหล่านี้มีเผยแพร่ในหน้าข้อมูลของสำนักงานนโยบายและแผนพลังงาน หรือ สนพ. ซึ่งทำให้เห็นว่าเงิน 1 ลิตรไม่ได้ไหลไปที่ต้นทุนน้ำมันดิบอย่างเดียว

ทำไมตอนลงถึงดูช้ากว่า

เหตุผลแรกคือเรื่องสต๊อกและรอบต้นทุน ผู้ค้าน้ำมันไม่ได้ซื้อน้ำมันดิบเช้าวันนี้แล้วขายเป็นน้ำมันสำเร็จรูปตอนเย็นทันที แต่มีการสั่งซื้อ กลั่น ขนส่ง และเก็บสต๊อกไว้ก่อน หากต้นทุนล็อตเดิมยังสูง การปรับลดแรงทันทีอาจทำให้เกิดผลขาดทุนจากสต๊อก

เหตุผลที่สองคือกองทุนน้ำมันเชื้อเพลิง บางช่วงรัฐใช้กองทุนช่วยพยุงราคาน้ำมันบางประเภท เมื่อราคาตลาดโลกลดลง ส่วนต่างบางช่วงอาจถูกใช้เพื่อปรับฐานะกองทุนหรือเปลี่ยนอัตราเงินส่งเข้า–ชดเชย ไม่ได้สะท้อนกลับเป็นราคาขายปลีกทั้งหมดในทันที สำนักงานกองทุนน้ำมันเชื้อเพลิงมีหน้าประกาศอัตราและฐานะกองทุนให้ตรวจสอบได้

เหตุผลที่สามคือค่าการตลาดและการแข่งขันในพื้นที่ ราคาที่เห็นหน้าปั๊มอาจต่างกันตามพื้นที่ ยี่ห้อ สถานีบริการ และภาษีท้องถิ่นบางส่วน ดังนั้นการเทียบราคาจากข่าวน้ำมันดิบโลกกับป้ายหน้าปั๊มโดยตรง อาจทำให้เข้าใจคลาดเคลื่อนได้

แต่ความรู้สึกของคนเติมน้ำมันก็มีเหตุผล

สำหรับคนใช้รถทุกวัน น้ำมันขึ้น 50 สตางค์หรือ 1 บาทต่อลิตรเห็นผลทันที โดยเฉพาะรถที่เติมครั้งละหลายสิบลิตร แต่เมื่อลดลง 20 สตางค์ต่อลิตร เงินที่ประหยัดได้ต่อครั้งอาจไม่มากพอให้รู้สึกว่าภาระลดลงจริง

ตัวอย่างง่าย ๆ ถ้าเติม 40 ลิตร ราคาลด 20 สตางค์ต่อลิตร จะประหยัด 8 บาท แต่ถ้าขึ้น 1 บาทต่อลิตร จะจ่ายเพิ่ม 40 บาท ความต่างแบบนี้ทำให้ขาขึ้นถูกจดจำชัดกว่าขาลง แม้ตัวเลขบนป้ายจะเปลี่ยนทั้งสองทาง

คนใช้รถควรเช็กอะไร

ก่อนสรุปว่าราคาน้ำมัน “ไม่ยอมลงตามโลก” ควรเช็ก 3 จุดนี้ก่อน

• ราคาน้ำมันดิบหรือราคาน้ำมันสำเร็จรูปในตลาดภูมิภาคที่เกี่ยวข้อง
• โครงสร้างราคาขายปลีกของ สนพ. ว่าส่วนภาษี กองทุน และค่าการตลาดเปลี่ยนอย่างไร
• ประกาศของกองทุนน้ำมัน ว่าช่วงนั้นมีการส่งเงินเข้ากองทุนหรือชดเชยน้ำมันประเภทใด

ข้อมูลนี้ใช้เป็นข้อมูลประกอบเบื้องต้น เพราะราคาน้ำมันเกี่ยวข้องกับนโยบายรัฐ ภาษี ต้นทุนธุรกิจ และตลาดโลก หากต้องการอ้างอิงเชิงนโยบายหรือเชิงธุรกิจ ควรตรวจสอบจากหน่วยงานทางการและประกาศล่าสุดของผู้ค้าน้ำมันโดยตรง

สิ่งที่ผู้บริโภคต้องการอาจไม่ใช่ให้น้ำมันถูกลงทุกครั้งที่ตลาดโลกขยับ แต่คือความโปร่งใสว่า ราคาที่จ่ายในแต่ละลิตรประกอบด้วยอะไร และเหตุใดบางช่วงราคาจึงลงช้ากว่าที่คาดไว้