โรคระบำปี 1518 ปริศนาเมืองสตราสบูร์กที่คนเต้นจนหมดแรง

กลางเดือนกรกฎาคม ปี 1518 เมืองสตราสบูร์กในยุโรปตะวันตกเกิดเหตุการณ์ที่ยังถูกพูดถึงมาจนถึงปัจจุบัน หญิงคนหนึ่งเริ่มเต้นบนถนนโดยไม่มีเหตุผลชัดเจน ก่อนที่คนอื่น ๆ จะค่อย ๆ ทำตาม จนกลายเป็น “โรคระบำ” ที่นักประวัติศาสตร์ยังถกเถียงกันอยู่

เมืองสตราสบูร์กในเวลานั้นยังไม่ได้เป็นส่วนหนึ่งของฝรั่งเศสแบบปัจจุบัน แต่เป็นเมืองในจักรวรรดิโรมันอันศักดิ์สิทธิ์ บริเวณแคว้นอัลซาส เหตุการณ์เริ่มจากหญิงที่ถูกบันทึกชื่อว่า Frau Troffea เธอเดินออกมาบนถนนและเต้นต่อเนื่องอย่างผิดปกติ ไม่ใช่การเต้นรำในงานฉลอง ไม่ใช่ขบวนเทศกาล และไม่มีคำอธิบายง่าย ๆ ว่าเธอกำลังทำไปเพื่ออะไร

เรื่องน่าประหลาดไม่ได้จบที่คนคนเดียว หลังจากนั้นไม่นาน มีคนเริ่มเข้าร่วมเพิ่มขึ้น จากไม่กี่คนกลายเป็นหลายสิบคน และในบางบันทึกระบุว่าจำนวนผู้มีอาการอาจเพิ่มขึ้นเป็นหลายร้อยคนในช่วงปลายฤดูร้อน แหล่งอ้างอิงอย่าง Britannica ระบุว่าเหตุการณ์นี้กินเวลาราวสองเดือน และเชื่อมโยงกับความเชื่อเรื่องนักบุญวิตัส ซึ่งผู้คนในยุคนั้นมองว่าเกี่ยวข้องกับอาการเต้นรำผิดปกติ

สิ่งที่ทำให้เหตุการณ์นี้ยิ่งแปลก คือวิธีรับมือของทางการท้องถิ่น แพทย์และเจ้าหน้าที่ในเวลานั้นไม่ได้มองว่าเป็นโรคในแบบที่คนปัจจุบันเข้าใจ แต่เชื่อว่าอาการอาจเกิดจาก “เลือดร้อน” หรือความไม่สมดุลในร่างกาย วิธีแก้ที่ถูกเลือกจึงไม่ใช่การให้หยุดพัก แต่กลับเป็นการเปิดพื้นที่ จัดเวที และให้ดนตรีประกอบ เพื่อให้ผู้มีอาการเต้นต่อไปจนกว่าจะหายเอง

ผลที่ตามมากลับเลวร้ายลง ผู้คนจำนวนหนึ่งเต้นจนหมดแรง ล้มลง หรือบาดเจ็บจากการเคลื่อนไหวซ้ำ ๆ เป็นเวลานาน เรื่อง “มีผู้เสียชีวิตจากการเต้น” มักถูกเล่าต่อกันอย่างแพร่หลาย แต่ประเด็นนี้ควรอ่านอย่างระมัดระวัง เพราะนักประวัติศาสตร์ยังถกเถียงกันว่าตัวเลขผู้เสียชีวิตจริงมีมากน้อยแค่ไหน และบันทึกบางส่วนอาจถูกขยายความในภายหลัง

หลังจากสถานการณ์ยืดเยื้อ ทางการจึงเปลี่ยนแนวทาง ผู้ที่ยังมีอาการถูกพาไปยังสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ที่เกี่ยวข้องกับนักบุญวิตัส มีการประกอบพิธีทางศาสนา สวดภาวนา และขอให้สิ่งศักดิ์สิทธิ์ช่วยคลายอาการ จากนั้นเหตุการณ์ค่อย ๆ ซาลงในช่วงต้นฤดูใบไม้ร่วง

ทฤษฎีที่ถูกพูดถึงมากในยุคปัจจุบันคือ “ภาวะจิตใจหมู่” หรือ mass psychogenic illness นักประวัติศาสตร์ John Waller เสนอว่าเมืองสตราสบูร์กช่วงนั้นเต็มไปด้วยแรงกดดัน ทั้งความอดอยาก โรคภัย และความไม่มั่นคงทางสังคม เมื่อคนในชุมชนมีความเชื่อร่วมกันว่าอาการเต้นรำอาจเป็นคำสาปหรือการลงโทษ ความกลัวจึงอาจแพร่จากคนหนึ่งไปสู่อีกคนหนึ่งได้เหมือนไฟลาม

อีกทฤษฎีหนึ่งคือธัญพืชที่ปนเปื้อนเชื้อรา ergot ซึ่งอาจทำให้เกิดอาการทางประสาทหรือหลอนได้ ทฤษฎีนี้ฟังดูน่าสนใจ แต่ก็มีข้อจำกัด เพราะพิษจาก ergot มักทำให้เกิดอาการชัก เจ็บปวด หรือระบบไหลเวียนผิดปกติ มากกว่าจะทำให้คนจำนวนมากเต้นเป็นจังหวะต่อเนื่องหลายวัน นักวิชาการจำนวนหนึ่งจึงให้น้ำหนักกับปัจจัยทางสังคม ความเชื่อ และความเครียดมากกว่า

สิ่งที่น่าสนใจคือ “โรคระบำ” ไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะปี 1518 เท่านั้น ในยุโรปยุคกลางเคยมีรายงานเหตุการณ์ลักษณะคล้ายกันหลายครั้ง เพียงแต่กรณีสตราสบูร์กโดดเด่นเพราะมีบันทึกเกี่ยวกับผู้คนจำนวนมาก ทางการเมือง และการรับมือของเจ้าหน้าที่อย่างเป็นเรื่องเป็นราว จึงกลายเป็นหนึ่งในตัวอย่างสำคัญของปรากฏการณ์พฤติกรรมหมู่ในประวัติศาสตร์

ข้อมูลเกี่ยวกับเหตุการณ์นี้ควรอ่านในฐานะประวัติศาสตร์ที่ยังมีช่องว่าง ไม่ใช่ข้อสรุปทางการแพทย์แบบปิดจบ รายละเอียดบางอย่างมาจากบันทึกยุคเก่าและการตีความภายหลัง จึงต้องแยกระหว่าง “สิ่งที่เกิดขึ้นแน่ ๆ” กับ “คำอธิบายที่นักวิชาการเสนอขึ้นเพื่อทำความเข้าใจ”

กว่า 500 ปีผ่านไป โรคระบำปี 1518 ยังชวนให้คนยุคใหม่ตั้งคำถามว่า มนุษย์ภายใต้ความกลัว ความอดอยาก และความเชื่อร่วมกัน อาจตอบสนองต่อโลกที่กดดันได้รุนแรงแค่ไหน บางครั้งปริศนาทางประวัติศาสตร์ไม่ได้แปลว่าไม่มีคำตอบเลย แต่อาจหมายความว่าคำตอบนั้นซ่อนอยู่ระหว่างร่างกาย จิตใจ และสังคมของผู้คนในเวลานั้น