ในวรรณกรรมพงศาวดารจีนเรื่อง "ไซอิ๋ว" มีตัวละครใดที่มีตัวตนจริงอยู่บ้าง

ถ้าเอาไซอิ๋วมาเล่าแบบตัดปีศาจ ตัดเมฆวิเศษ ตัดกระบองทองออกไปก่อน เรื่องนี้จะเหลือแกนสำคัญอยู่หนึ่งคน คือพระภิกษุจีนที่เดินทางไปอินเดียจริงในคริสต์ศตวรรษที่ 7

ชื่อนั้นคือ เหวี้ยนจั้ง หรือที่คนไทยคุ้นปากว่า พระถังซัมจั๋ง

ในนิยาย พระถังซัมจั๋งออกเดินทางไปชมพูทวีปพร้อมศิษย์ประหลาดสามราย ซุนหงอคง ตือโป๊ยก่าย และซัวเจ๋ง ระหว่างทางเจอปีศาจสารพัดแบบ เหมือนโลกทั้งใบตั้งใจขวางไม่ให้คณะเดินทางไปถึงพระไตรปิฎก แต่ในประวัติศาสตร์จริง เรื่องไม่ได้แฟนตาซีขนาดนั้น และก็ไม่ได้ง่ายขนาดนั้นด้วย

พระเหวี้ยนจั้งมีชีวิตอยู่ราว ค.ศ. 602-664 เป็นพระ นักแปล นักปราชญ์ และนักเดินทางในสมัยราชวงศ์ถัง แหล่งข้อมูลสากลอย่าง Encyclopaedia Britannica ระบุว่าเรื่องไซอิ๋วอิงจากการเดินทางจริงของพระรูปนี้ไปอินเดียเพื่อแสวงหาคัมภีร์พุทธศาสนา ส่วนตัวนิยายฉบับที่รู้จักกันแพร่หลายเชื่อมโยงกับอู่เฉิงเอิน นักเขียนสมัยราชวงศ์หมิง

แต่พระเหวี้ยนจั้งตัวจริงไม่ได้ออกเดินทางแบบได้รับราชโองการอย่างงดงามเหมือนในนิยาย

ช่วงต้นการเดินทาง ท่านออกจากจีนโดยฝ่าฝืนข้อจำกัดของทางการถัง เพราะเวลานั้นการเดินทางออกนอกอาณาจักรไม่ได้เปิดเสรี ท่านต้องการไปยังอินเดียเพื่อศึกษาพระธรรมจากต้นทาง หลังพบว่าคัมภีร์พุทธที่แพร่หลายในจีนมีความคลาดเคลื่อนและแปลต่างกันหลายจุด เหตุผลนี้ฟังดูเรียบ ๆ แต่สำหรับยุคนั้น มันคือการตัดสินใจที่เสี่ยงมาก

เส้นทางของท่านกินเวลายาวนานราว 17 ปี ผ่านเอเชียกลาง เมืองโอเอซิส ทะเลทราย และดินแดนอินเดีย ก่อนกลับถึงฉางอานใน ค.ศ. 645 พร้อมคัมภีร์จำนวนมาก บางแหล่งระบุว่าท่านนำคัมภีร์กลับมาหลายร้อยรายการ แล้วใช้ชีวิตช่วงหลังทำงานแปลและเรียบเรียงความรู้เหล่านั้นเป็นภาษาจีน

หนึ่งในผลงานสำคัญคือ ต้าถังซีอวี้จี้ หรือ Records of the Western Regions in the Great Tang Dynasty หนังสือบันทึกดินแดนตะวันตกที่กลายเป็นหลักฐานชั้นดีสำหรับการศึกษาประวัติศาสตร์อินเดีย เอเชียกลาง เส้นทางการเดินทาง และพุทธศาสนาในยุคนั้น

นี่แหละ คนจริงของไซอิ๋ว

ภาพพระถังซัมจั๋งในนิยายมักถูกเล่าให้เป็นพระใจดี สุภาพ อ่อนโยน และหลงกลปีศาจง่ายอยู่บ่อย ๆ จนซุนหงอคงต้องคอยช่วย แต่พระเหวี้ยนจั้งในประวัติศาสตร์ดูต่างออกไปมาก คนที่เดินทางข้ามภูมิประเทศโหด ๆ นานเป็นสิบปี เจรจากับผู้ปกครองหลายเมือง ศึกษาที่นาลันทา และกลับมาทำงานแปลคัมภีร์ต่อเนื่อง ย่อมไม่ใช่คนอ่อนแออย่างที่นิยายทำให้จำ

อีกคนที่มีตัวตนจริงคือ จักรพรรดิถังไท่จง หรือหลี่ซื่อหมิน

ในนิยาย พระองค์มีบทบาทเหมือนผู้ส่งเสริมการเดินทางไปอัญเชิญพระไตรปิฎก แต่ในประวัติศาสตร์ ความสัมพันธ์ระหว่างรัฐถังกับพระเหวี้ยนจั้งซับซ้อนกว่า ตอนออกเดินทาง ท่านไม่ได้ไปในฐานะภารกิจทางการของราชสำนัก ทว่าเมื่อกลับมาใน ค.ศ. 645 พร้อมชื่อเสียงและคัมภีร์ล้ำค่า จักรพรรดิถังไท่จงจึงให้การต้อนรับและสนับสนุนงานของท่านในภายหลัง

จากคนที่เคยออกเดินทางนอกกรอบราชการ พระเหวี้ยนจั้งจึงกลายเป็นบุคคลสำคัญทางศาสนาและวัฒนธรรมของราชวงศ์ถัง

แล้วซุนหงอคงล่ะ?

คำตอบตรง ๆ คือ ไม่มีหลักฐานว่าซุนหงอคงเป็นบุคคลจริงแบบพระเหวี้ยนจั้ง เขาเป็นตัวละครวรรณกรรมที่ค่อย ๆ เติบโตจากนิทานพื้นบ้าน ความเชื่อเรื่องเทพวานร ศาสนาพุทธ ลัทธิเต๋า และจินตนาการของผู้เล่าเรื่องหลายยุค ก่อนมาลงตัวเป็นราชาวานรผู้เกิดจากหินในไซอิ๋วฉบับนิยาย

มีข้อเสนอเชิงวิชาการบางสายที่โยงซุนหงอคงกับบุคคลชื่อ สือพานถัว ผู้เคยร่วมทางกับพระเหวี้ยนจั้งในช่วงต้นของการเดินทาง แต่เรื่องนี้ยังควรอ่านในฐานะ “ข้อสันนิษฐาน” มากกว่าข้อเท็จจริงปิดคดี เพราะรากของซุนหงอคงมีหลายชั้นเกินกว่าจะชี้ไปที่คนคนเดียวได้

ซุนหงอคงจึงจริงในอีกแบบหนึ่ง จริงในฐานะตัวละครที่คนอ่านจำได้แม่นกว่าตัวละครประวัติศาสตร์หลายคนเสียอีก

ในเชิงสัญลักษณ์ หงอคงมักถูกอ่านว่าเป็น “จิตวานร” จิตที่ไว ดื้อ ฟุ้งซ่าน ไม่ยอมอยู่กับที่ ถ้าไม่มีวินัยก็ป่วนได้ทั้งสวรรค์ แต่ถ้าฝึกให้ถูกทาง พลังนั้นก็กลายเป็นความกล้า ไหวพริบ และปัญญา มงคลทองบนศีรษะเลยไม่ได้เป็นแค่เครื่องลงโทษลิงดื้อ แต่เป็นภาพของการฝึกใจแบบเจ็บ ๆ คัน ๆ ที่ใครหลายคนรู้จักดี

ตือโป๊ยก่ายก็เช่นกัน ไม่มีหลักฐานว่าเป็นบุคคลจริงในขบวนเดินทางของพระเหวี้ยนจั้ง

แต่ตัวละครหมูเจ้าสำราญนี้กลับเหมือนมนุษย์จนน่าขำ เขาขี้เกียจ กินเก่ง เจ้าชู้ โลเล และชอบเลือกทางสบายก่อนเสมอ โป๊ยก่ายไม่ได้เลวบริสุทธิ์ เขาแค่อ่อนแรงต่อความอยาก นี่เป็นเหตุผลที่ตัวละครนี้ยังสนุกอยู่ แม้เวลาจะผ่านมาหลายร้อยปี เพราะในชีวิตจริง มนุษย์จำนวนไม่น้อยก็รู้ว่าอะไรควรทำ แต่ก็ยังแพ้ของกิน ความสบาย หรือความหลงอยู่ดี

ส่วนซัวเจ๋ง หรือซัวหงอเจ๋ง เป็นตัวละครที่เงียบที่สุดในกลุ่ม

เขาไม่เด่นเท่าหงอคง ไม่ตลกเท่าโป๊ยก่าย แต่เป็นคนแบกของ คุมจังหวะ และทำให้คณะเดินทางยังไปต่อได้ ในการอ่านเชิงธรรมะ ซัวเจ๋งมักถูกมองเป็นภาพของความอดทน สติ และความมั่นคง เป็นพลังเงียบที่ไม่ค่อยมีใครพูดถึง แต่ถ้าขาดไป การเดินทางก็อาจพังกลางทางได้เหมือนกัน

จุดน่าสนใจของไซอิ๋วอยู่ตรงนี้เอง เรื่องเดียวกันมีทั้งประวัติศาสตร์และแฟนตาซีอยู่ในตัว พระเหวี้ยนจั้งเป็นคนจริง เดินทางจริง กลับมาพร้อมคัมภีร์จริง ส่วนลูกศิษย์ทั้งสามเป็นตัวละครวรรณกรรมที่ช่วยแปลงประวัติศาสตร์แห้ง ๆ ให้กลายเป็นการผจญภัยที่คนอ่านจำได้ทั้งชีวิต

ถ้าถามว่า “ในไซอิ๋ว ใครมีตัวตนจริง?” คำตอบที่มั่นคงที่สุดคือ พระเหวี้ยนจั้ง และจักรพรรดิถังไท่จงในฐานะบุคคลประวัติศาสตร์ ส่วนซุนหงอคง ตือโป๊ยก่าย และซัวเจ๋ง เป็นตัวละครที่เกิดจากวรรณกรรม ความเชื่อ และการตีความ

แต่บางที นั่นอาจเป็นเสน่ห์ของเรื่องนี้

เพราะไซอิ๋วไม่ได้อยู่รอดมาถึงวันนี้เพียงเพราะมันเคยเกิดขึ้นจริง หากอยู่รอดเพราะมันเล่าเรื่องที่มนุษย์ยังเจอซ้ำ ๆ ในใจตัวเอง มีลิงที่ไม่ยอมสงบ มีหมูที่แพ้กิเลส มีพรายน้ำที่อดทนเงียบ ๆ และมีพระถังซัมจั๋งที่ยังอยากเดินไปถึงปลายทางที่ดีกว่าเดิม