ตาจัน บ้านสก ตำนานหมอเพลงโคราชคนแรกที่ถูกเล่าขาน

ถ้าพูดถึงเพลงโคราช หลายคนอาจนึกถึงการร้องโต้ตอบแบบชายหญิง เสียงภาษาโคราชจัดจ้าน ไหวพริบคม และบรรยากาศงานบุญหรืองานแก้บนที่อยู่คู่เมืองย่าโมมายาวนาน

แต่เมื่อถามว่า “หมอเพลงโคราชคนแรก” คือใคร คำตอบที่มักถูกอ้างถึงในเอกสารและเรื่องเล่าท้องถิ่น คือชื่อของ “ตาจัน บ้านสก” บุคคลในตำนานเพลงโคราชที่ถูกเล่าว่าเป็นผู้รับถ่ายทอดเพลงโคราชจากพระยาเข็มเพชร

ตามข้อมูลที่ปรากฏในงานศึกษาด้านเพลงโคราช ระบุว่า เพลงโคราชเป็นวัฒนธรรมมุขปาฐะ คือสืบต่อกันด้วยการฟัง การจำ และการถ่ายทอดจากครูเพลงสู่ลูกศิษย์ มากกว่าจะมีหลักฐานเป็นลายลักษณ์อักษรครบถ้วนเหมือนประวัติศาสตร์ราชการทั่วไป

ตำนานหนึ่งเล่าว่า พระยาเข็มเพชรเป็นผู้นำทำนองเพลงมาจากอินเดีย พร้อมกับศิลปะการแสดงอื่น ๆ แล้วเพลงโคราชได้มาอยู่ที่นครราชสีมา โดยคนที่เรียนรู้เพลงโคราชจากพระยาเข็มเพชร คือ “ตาจัน บ้านสก” ซึ่งอยู่บริเวณชุมชนบ้านสก ใกล้สถานีรถไฟชุมทางถนนจิระ

จุดนี้ทำให้ชื่อของตาจัน บ้านสก ถูกจดจำในฐานะ “หมอเพลงโคราชคนแรกในตำนาน” มากกว่าจะเป็นบุคคลที่มีทะเบียนประวัติแบบสมัยใหม่ เพราะเรื่องราวของเพลงโคราชยุคแรกยังพึ่งพาความทรงจำท้องถิ่นและคำบอกเล่าของครูเพลงเป็นหลัก

อีกตำนานหนึ่งเล่าว่า มีนายพรานชื่อเพชรน้อย ชาวบ้านกระโทก ออกไปล่าสัตว์แถวหนองบุนนาก อำเภอโชคชัย แล้วได้ยินเสียงเพลงจากหญิงสาวในตำนาน จึงจดจำทำนองมาถ่ายทอดต่อ เรื่องเล่านี้สะท้อนว่าเพลงโคราชไม่ได้มีเพียงประวัติศาสตร์แบบเส้นตรง แต่เป็นภูมิปัญญาที่ผูกกับความเชื่อ ชุมชน และจินตนาการของคนท้องถิ่น

สิ่งที่น่าสนใจคือ เพลงโคราชยุคแรกถูกเรียกว่าเพลงก้อม หรือเพลงสั้น ๆ เนื้อหามักเกี่ยวกับวิถีชีวิต คติสอนใจ ความเชื่อ และการโต้ตอบด้วยถ้อยคำแบบคนโคราช จุดเด่นไม่ได้อยู่ที่เครื่องดนตรีอลังการ แต่อยู่ที่เสียง ภาษา ไหวพริบ และความสามารถของหมอเพลงในการแก้กลอนสดต่อหน้าผู้ฟัง

ต่อมาเพลงโคราชค่อย ๆ พัฒนาเป็นมหรสพพื้นบ้าน มีหมอเพลงรวมตัวกันเป็นคณะ รับงานแสดงในงานบุญ งานแก้บน และงานประเพณีต่าง ๆ จากศิลปะที่เคยอยู่ในชุมชน จึงขยับมาเป็นการแสดงที่มีระบบมากขึ้น มีครูเพลง ลูกศิษย์ คณะเพลง และพื้นที่แสดงที่ชัดเจน

ในยุคหลัง เพลงโคราชยังถูกปรับให้เข้ากับผู้ฟังรุ่นใหม่มากขึ้น มีศิลปินและหมอเพลงหลายคนช่วยทำให้เพลงโคราชยังอยู่ในความทรงจำของคนไทย เช่น กำปั่น บ้านแท่น ซึ่งเป็นหนึ่งในชื่อสำคัญของเพลงโคราชร่วมสมัย และช่วยทำให้คนรุ่นใหม่รู้จักเสน่ห์ของเพลงโคราชในรูปแบบที่เข้าถึงง่ายขึ้น

ดังนั้น หากถามแบบตรงที่สุดว่า “หมอเพลงโคราชคนแรกคือใคร” คำตอบที่ปลอดภัยและตรงกับหลักฐานท้องถิ่นควรเขียนว่า “ตามตำนานเพลงโคราช ชื่อที่ถูกกล่าวถึงคือ ตาจัน บ้านสก” ไม่ควรฟันธงเกินไปว่าเป็นคนแรกในเชิงประวัติศาสตร์ทั้งหมด เพราะเพลงโคราชเป็นศิลปะปากต่อปากที่มีหลายตำนานและมีหลักฐานยุคแรกค่อนข้างจำกัด

แต่ไม่ว่าจะมองจากตำนานใด ชื่อของตาจัน บ้านสก ก็ยังมีความหมายมาก เพราะเป็นเหมือนจุดเริ่มต้นทางความทรงจำของเพลงโคราช ศิลปะพื้นบ้านที่ทำให้คนเห็นพลังของภาษาโคราช ความเจ้าบทเจ้ากลอน และภูมิปัญญาท้องถิ่นที่สืบทอดมาถึงปัจจุบัน