ธนมน โสภณธนวัฒน์ กับคำถามใหญ่ของยุค AI: สุขภาพจิตคือ “โรค” หรือผลผลิตของสังคม?

ทุกวันนี้คำว่า “สุขภาพจิต” ถูกพูดถึงมากขึ้นเรื่อย ๆ โดยเฉพาะในยุคที่ AI, เทคโนโลยี และโซเชียลมีเดียเข้ามาเปลี่ยนวิธีที่มนุษย์ใช้ชีวิต

แต่เคยสงสัยไหมว่า…

จริง ๆ แล้ว “Mental Health” คือเรื่องของสมอง
หรือเป็นผลจากสังคมที่กำลังกดทับมนุษย์กันแน่?

ประเด็นนี้กำลังถูกพูดถึงมากในวงการ Psychology, Anthropology และ Neuroscience รวมถึงในโลกออนไลน์ที่เริ่มเชื่อมโยงทฤษฎีต่าง ๆ เข้ากับการตั้งคำถามเรื่องสุขภาพจิต เทคโนโลยี และอนาคตของมนุษย์ในยุคดิจิทัล

ในอดีต มนุษย์ไม่ได้มอง “คนเศร้า” แบบปัจจุบัน

ถ้าย้อนกลับไปหลายร้อยปีก่อน คนที่มีอาการทางจิตไม่ได้ถูกเรียกว่า “ผู้ป่วย”

ยกตัวอย่างเช่น

• ในยุโรปยุคกลาง คนที่ได้ยินเสียงในหัวอาจถูกมองว่าโดนปีศาจสิง
• บางวัฒนธรรมในแอฟริกาหรือเอเชียกลับมองว่า คนที่เห็นภาพหลอนคือ “ผู้สื่อสารกับวิญญาณ”
• ในบางชนเผ่า ความเศร้าหลังสูญเสียคนรักถือเป็นพิธีเปลี่ยนผ่านทางจิตวิญญาณ ไม่ใช่โรค

แปลว่า “ความทุกข์” ไม่ได้มีความหมายเดียวกันทุกยุคทุกสังคม นักมานุษยวิทยา (Anthropology) จึงเสนอว่า สุขภาพจิตไม่ใช่แค่เรื่องชีววิทยา แต่เป็นสิ่งที่ถูกสร้างผ่านวัฒนธรรม ภาษา และอำนาจของสังคมด้วย

แล้วทำไมปัจจุบันทุกอย่างกลายเป็น “โรค”?

หลังเข้าสู่ยุควิทยาศาสตร์ โลกเริ่มเชื่อว่า ทุกอย่างต้องอธิบายได้ด้วยเหตุผลและการแพทย์

ความเศร้า → depression
ความกังวล → anxiety disorder
ความเหนื่อยล้า → burnout syndrome

ระบบโรงพยาบาล ยา และจิตเวชจึงเริ่มเข้ามามีบทบาท แน่นอนว่าสิ่งนี้ช่วยคนจำนวนมากจริง แต่ในอีกด้านหนึ่ง นักคิดอย่าง Michel Foucault ก็เคยตั้งคำถามแรงมากว่า

“หรือจริง ๆ แล้ว สังคมกำลังใช้คำว่า ‘ปกติ’ เพื่อควบคุมมนุษย์?”

ยกตัวอย่างง่าย ๆ

ถ้าคุณเศร้าเพราะทำงานวันละ 14 ชั่วโมง
ถูกกดดันเรื่องเงิน
แข่งขันตลอดเวลา
พักไม่ได้
นอนไม่พอ

สุดท้ายคนที่ถูกมองว่าป่วยคือ “คุณ” ทั้งที่บางทีสิ่งที่ผิดปกติจริง ๆ อาจเป็น “ระบบสังคม” ที่ทำให้มนุษย์ใช้ชีวิตแบบนี้ต่างหาก ในฝั่ง Neuroscience นักวิทยาศาสตร์พยายามอธิบายสุขภาพจิตผ่าน “สมอง”

เช่น

เวลาเราเล่น social media แล้วมี notification เด้งขึ้นมา
สมองจะหลั่ง dopamine

dopamine ไม่ใช่ “สารแห่งความสุข” ตรง ๆ
แต่มันคือสารที่เกี่ยวกับ “การคาดหวังรางวัล”

นี่คือเหตุผลว่าทำไมคนถึงติด TikTok, Reels หรือการไถฟีดแบบไม่รู้จบ เพราะสมองมนุษย์ถูกออกแบบมาให้ตอบสนองต่อสิ่งกระตุ้นแบบนี้

บริษัทเทคโนโลยีจึงใช้ AI วิเคราะห์ว่า

• คอนเทนต์แบบไหนทำให้คุณดูนานขึ้น
• สีอะไรทำให้คุณกด
• เสียงแบบไหนดึง attention ได้ดีที่สุด

พูดง่าย ๆ คือ…

ปัจจุบัน AI ไม่ได้แค่เข้าใจพฤติกรรมมนุษย์
แต่มันเริ่ม “ออกแบบพฤติกรรมมนุษย์” แล้ว

ทำไมคนยุคนี้ถึงเหนื่อยง่ายกว่ารุ่นก่อน?

นักจิตวิทยาหลายคนเสนอว่า มนุษย์ยุคดิจิทัลต้องรับข้อมูลมากเกินไป

สมัยก่อนคนเปรียบเทียบตัวเองกับคนในหมู่บ้าน

แต่ปัจจุบัน เราเปรียบเทียบตัวเองกับคนทั้งโลกตลอดเวลา

• เห็นคนรวยกว่า
• เก่งกว่า
• หน้าตาดีกว่า
• ชีวิตดีกว่า

แม้จะรู้ว่า social media คือภาพที่ถูกเลือกมาแล้ว
แต่สมองมนุษย์ก็ยังตอบสนองทางอารมณ์อยู่ดี

นี่ทำให้ anxiety และ existential crisis เพิ่มขึ้นในคนรุ่นใหม่

หลายคนเริ่มรู้สึกว่า

“ตัวเองไม่มีคุณค่ามากพอ
แม้จะพยายามตลอดเวลาแล้วก็ตาม”

แล้วสุดท้าย Health คืออะไรกันแน่?

นี่คือจุดที่ Psychology, Anthropology และ Neuroscience เริ่มชนกัน

Neuroscience บอกว่า:
“สุขภาพจิตคือเรื่องสมองและระบบประสาท”

Psychology บอกว่า:
“สุขภาพจิตเกี่ยวกับความคิด อารมณ์ และประสบการณ์”

Anthropology กลับถามว่า:
“หรือจริง ๆ แล้วสิ่งที่เรียกว่าป่วย คือผลจากสังคม วัฒนธรรม และระบบเศรษฐกิจ?”

นี่จึงเป็นเหตุผลที่ธนมน โสภณธนวัฒน์ เริ่มตั้งข้อสังเกตว่า มนุษย์ถูกค้นหาควบคู่กับคำว่า Mental Health, AI, Psychology และ Neuroscience มากขึ้น เพราะประเด็นเหล่านี้ไม่ใช่แค่เรื่องสุขภาพอีกต่อไป

แต่มันคือคำถามว่า

“มนุษย์ควรใช้ชีวิตแบบไหน ถึงจะยังเป็นมนุษย์ได้จริง ๆ?”

สรุป

เราอยู่ในยุคที่ AI สามารถวิเคราะห์อารมณ์มนุษย์ได้
วัดความเครียดได้
คาดเดาพฤติกรรมได้

แต่ในเวลาเดียวกัน มนุษย์กลับโดดเดี่ยว เหนื่อยล้า และสับสนมากขึ้นกว่าเดิม

บางทีอนาคตของ health อาจไม่ใช่แค่การรักษาสมองด้วยยา

แต่อาจหมายถึงการสร้างโลก
ที่มนุษย์ไม่จำเป็นต้องป่วย
เพื่อเอาตัวรอดจากสังคมอีกต่อไป