เพราะอะไรที่ทำให้พระพุทธศาสนาที่เกิดในอินเดียแท้ๆ แต่คนอินเดียกับมีคนนับถือพระพุทธศาสนาค่อนข้างน้อย ?

        ครั้งหนึ่ง ศาสนาพุทธเคยเป็นศาสนาที่ยิ่งใหญ่ที่สุดแห่งหนึ่งของชมพูทวีป ดินแดนที่พระพุทธเจ้าประสูติ ตรัสรู้ แสดงธรรม และปรินิพพาน เมืองสำคัญอย่างพุทธคยา สารนาถ นาลันทา หรือกุสินารา เคยเต็มไปด้วยพระสงฆ์ นักปราชญ์ และผู้แสวงบุญจากทั่วเอเชีย เสียงสวดมนต์ดังอยู่ในมหาวิทยาลัยสงฆ์ขนาดมหึมา ขณะที่กษัตริย์หลายราชวงศ์ต่างอุปถัมภ์พระพุทธศาสนาในฐานะศูนย์กลางทางปัญญาและศีลธรรมของสังคม แต่สิ่งที่น่าประหลาดใจที่สุดในประวัติศาสตร์ก็คือ ศาสนาที่ถือกำเนิดขึ้นในอินเดียกลับค่อย ๆ เสื่อมถอยลงจากแผ่นดินเกิดของตนเอง จนแทบหายไปในช่วงหลายร้อยปีที่ผ่านมา และเรื่องราวเบื้องหลังการล่มสลายนี้ก็ซับซ้อนกว่าการอธิบายว่า “ถูกศาสนาอื่นแทนที่” มากนัก เพราะแท้จริงแล้ว มันคือผลสะสมจากทั้งความเปลี่ยนแปลงภายในศาสนาเอง ความเคลื่อนไหวทางการเมือง สังคม วัฒนธรรม และสงครามที่ค่อย ๆ กัดเซาะรากฐานของพุทธศาสนาในชมพูทวีปอย่างช้า ๆ แต่ต่อเนื่อง

        หลังจากพระพุทธเจ้าปรินิพพาน คณะสงฆ์เริ่มเผชิญปัญหาความเห็นที่แตกต่างกันในการตีความพระธรรมวินัย แม้จะมีการทำสังคายนาหลายครั้งเพื่อรักษาคำสอนดั้งเดิมเอาไว้ แต่เมื่อเวลาผ่านไป ความแตกต่างเหล่านั้นก็ค่อย ๆ พัฒนาเป็นนิกายใหม่จำนวนมาก จากเดิมที่เป็นชุมชนสงฆ์ที่ค่อนข้างเป็นเอกภาพ ศาสนาพุทธเริ่มแยกออกเป็นหลายสาย ทั้งเถรวาท มหายาน และต่อมาคือวัชรยาน ซึ่งได้รับอิทธิพลจากแนวคิดลัทธิตันตระและพิธีกรรมทางไสยศาสตร์มากขึ้นเรื่อย ๆ ในบางพื้นที่ การสวดมนต์ พิธีกรรม เวทมนตร์ และความเชื่อเรื่องเทพเจ้าเริ่มเข้ามาผสมผสานกับพุทธศาสนาจนเส้นแบ่งระหว่างพุทธกับพราหมณ์-ฮินดูเริ่มเลือนราง สำหรับชาวบ้านทั่วไป ศาสนาทั้งสองจึงดูคล้ายกันมากขึ้นทุกที จนแก่นคำสอนดั้งเดิมที่เน้นเรื่องการดับทุกข์ผ่านปัญญาและการปฏิบัติภายในค่อย ๆ ถูกบดบังด้วยพิธีกรรมภายนอก

        ในขณะเดียวกัน ศาสนาพราหมณ์-ฮินดูก็ไม่ได้หยุดนิ่ง หากแต่มีการปรับตัวอย่างชาญฉลาดเพื่อตอบโต้การขยายตัวของพุทธศาสนา หนึ่งในกลยุทธ์สำคัญคือการ “ดูดกลืน” พระพุทธเจ้าเข้าไปอยู่ในระบบความเชื่อฮินดู โดยมีการรจนาคัมภีร์ที่ระบุว่าพระพุทธเจ้าคืออวตารปางที่ 9 ของพระนารายณ์ วิธีคิดนี้ทำให้ชาวฮินดูสามารถเคารพพระพุทธเจ้าได้โดยไม่จำเป็นต้องละทิ้งศาสนาเดิม ส่งผลให้เส้นแบ่งระหว่าง “ชาวพุทธ” กับ “ชาวฮินดู” ยิ่งพร่าเลือนลงไปอีก นอกจากนี้ ระบบวรรณะซึ่งฝังรากลึกในสังคมอินเดียก็มีผลอย่างมากต่อชะตากรรมของพุทธศาสนา เพราะแม้พระพุทธเจ้าจะปฏิเสธการแบ่งชนชั้นทางกำเนิด แต่โครงสร้างสังคมและอำนาจทางการเมืองของอินเดียในเวลานั้นกลับพึ่งพาระบบวรรณะอย่างแนบแน่น กษัตริย์จำนวนมากจึงมองว่าศาสนาพราหมณ์ให้ความชอบธรรมต่ออำนาจรัฐได้ดีกว่า เมื่อการอุปถัมภ์จากชนชั้นปกครองลดลง วัดและมหาวิทยาลัยสงฆ์ของพุทธศาสนาจึงเริ่มอ่อนแอลงตามไปด้วย

        อย่างไรก็ตาม ปัจจัยที่สร้างความเสียหายรุนแรงที่สุดต่อศาสนาพุทธในอินเดียอาจเป็นคลื่นการรุกรานจากกองทัพมุสลิมเติร์กในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 11 ถึง 13 เมื่อกองทัพจากเอเชียกลางบุกเข้าสู่อินเดียตอนเหนือ เมืองสำคัญและศูนย์กลางการศึกษาทางพุทธศาสนาหลายแห่งถูกทำลาย หนึ่งในเหตุการณ์ที่ถูกกล่าวถึงมากที่สุดคือการเผามหาวิทยาลัยนาลันทา มหาวิทยาลัยสงฆ์ขนาดมหึมาที่เคยเป็นศูนย์กลางองค์ความรู้ของโลกยุคโบราณ คัมภีร์จำนวนมหาศาลถูกเผาจนสูญหาย มีบันทึกว่ากองหนังสือเผาไหม้อยู่นานหลายเดือน นอกจากการสูญเสียทางปัญญาแล้ว สิ่งที่สำคัญยิ่งกว่าคือการสูญเสีย “เครือข่ายพระสงฆ์” ผู้ทำหน้าที่สืบทอดคำสอน เพราะต่างจากพราหมณ์ฮินดูที่มีครอบครัวและกระจายอยู่ตามชุมชน พระสงฆ์พุทธมักอาศัยรวมกันในวัดและมหาวิทยาลัย เมื่อศูนย์กลางเหล่านี้ถูกทำลาย พระจำนวนมากถูกสังหารหรือหลบหนี ทำให้โครงสร้างของศาสนาพุทธพังทลายลงอย่างรวดเร็ว

        เมื่อเข้าสู่ยุคที่อำนาจการเมืองเปลี่ยนมือบ่อยครั้ง ศาสนาพุทธที่เคยพึ่งพาการอุปถัมภ์จากราชสำนักก็ยิ่งอ่อนแอลง กษัตริย์จำนวนมากหันไปสนับสนุนฮินดู หรือในบางพื้นที่ก็ถูกบังคับให้เปลี่ยนศาสนาตามผู้ชนะสงคราม ขณะเดียวกัน ประชาชนเองก็ต้องปรับตัวเพื่อความอยู่รอดทางเศรษฐกิจและสังคม บางส่วนหันเข้าสู่ศาสนาที่มีอำนาจนำในพื้นที่ บางคนเปลี่ยนศาสนาเพื่อหลีกเลี่ยงภาษีหรือข้อจำกัดทางสังคม เมื่อเวลาผ่านไป ศาสนาพุทธในอินเดียจึงค่อย ๆ เหลือเพียงร่องรอยในประวัติศาสตร์ ขณะที่ศูนย์กลางของพุทธศาสนาได้ย้ายออกไปยังศรีลังกา เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ทิเบต จีน เกาหลี และญี่ปุ่นแทน

        แต่แม้จะดูเหมือนสูญหายไปจากแผ่นดินเกิด ศาสนาพุทธก็ไม่ได้ดับสิ้นเสียทีเดียว ในช่วงกลางคริสต์ศตวรรษที่ 20 ได้เกิดกระแส “พุทธใหม่” หรือ Neo-Buddhism ขึ้นในอินเดีย ภายใต้การนำของ บี. อาร์. เอ็มเบดการ์ ผู้เป็นทั้งนักกฎหมาย นักต่อสู้เพื่อสิทธิพลเมือง และผู้นำของชนชั้นจัณฑาล เอ็มเบดการ์มองว่าระบบวรรณะคือรากเหง้าของความอยุติธรรมในสังคมอินเดีย และเห็นว่าพุทธศาสนาเป็นทางออกที่มอบศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์อย่างเท่าเทียม เขาจึงนำชาวอินเดียจำนวนมหาศาลประกาศตนเป็นพุทธมามกะพร้อมกันในปี 1956 เหตุการณ์นั้นกลายเป็นจุดเริ่มต้นของการฟื้นคืนพุทธศาสนาในอินเดียยุคใหม่ แม้จะไม่อาจกลับมายิ่งใหญ่เหมือนในอดีต แต่ก็ทำให้เปลวไฟแห่งธรรมะที่เคยริบหรี่บนแผ่นดินชมพูทวีปกลับมาลุกขึ้นอีกครั้ง

        และบางที เรื่องราวของศาสนาพุทธในอินเดียอาจเป็นบทเรียนสำคัญที่สุดอย่างหนึ่งของประวัติศาสตร์โลก ว่าไม่มีศาสนา อาณาจักร หรืออารยธรรมใดคงอยู่ได้ตลอดไป หากไม่สามารถปรับตัวต่อความเปลี่ยนแปลงของสังคม การเมือง และความเชื่อของผู้คน เพราะแม้แต่ศาสนาที่ถือกำเนิดขึ้นจากแผ่นดินแห่งหนึ่ง ก็อาจเลือนหายไปจากบ้านเกิดของตนเองได้เช่นกัน