​สีที่ครั้งหนึ่ง มีราคาแพงกว่าทองคำ! เปิดตำนานสี "Ultramarine" สี่ทีทำจากอัญมณีซึ่งไม่ใช่มีเงินอย่างเดียวจะซื้อได้...

        หาก Tiffany Blue คือสีที่ทรงพลังในโลกแบรนด์ดิ้ง สีน้ำเงิน อัลตรามารีน ก็อาจเรียกได้ว่าเป็น “ราชินีแห่งสี” ในประวัติศาสตร์ศิลปะ เพราะครั้งหนึ่งมันเคยเป็นเม็ดสีที่ล้ำค่าจนถูกมองว่าแพงพอ ๆ กับ หรือในบางบริบทก็แพงกว่าทองคำได้เลย ความพิเศษของมันไม่ได้อยู่แค่ความงามของเฉดน้ำเงินเข้มลึกเท่านั้น แต่อยู่ที่ต้นกำเนิดอันหรูหรา กระบวนการผลิตที่ยากลำบาก และสถานะทางวัฒนธรรมที่ทำให้มันกลายเป็นสีของสิ่งศักดิ์สิทธิ์และความมั่งคั่งในโลกตะวันตกมาหลายศตวรรษ

        ต่างจากสีหลายชนิดที่ได้จากดิน แร่พื้นฐาน หรือพืชพรรณ อัลตรามารีนแบบดั้งเดิมสกัดจาก ลาปิส ลาซูลี หินกึ่งรัตนชาติสีน้ำเงินเข้มที่มีแหล่งสำคัญทางประวัติศาสตร์อยู่ในแถบอัฟกานิสถาน โดยเฉพาะบริเวณบาดัคชาน สีนี้จึงไม่ใช่เพียง “สีฟ้า” หากเป็นผลผลิตของการค้าระยะไกล ความเสี่ยงในการขนส่ง และห่วงโซ่มูลค่าที่เริ่มต้นจากภูเขาห่างไกลแล้วเดินทางเข้าสู่ยุโรปผ่านเส้นทางการค้าข้ามทวีป คำว่า ultramarine เองก็มาจากภาษาละติน ultramarinus แปลว่า “จากโพ้นทะเล” หรือ “beyond the sea” สะท้อนต้นกำเนิดอันแสนไกลของมันได้อย่างชัดเจน

        ดังนั้นความแพงของสีอัลตรามารีนไม่ได้เกิดจากวัตถุดิบหายากเพียงอย่างเดียว แต่ยังมาจากกระบวนการสกัดที่ละเอียดอ่อนมาก เม็ดสีธรรมชาติไม่ได้เกิดจากการเอาหินมาบดแล้วใช้งานได้ทันที หากต้องแยกส่วนแร่สีน้ำเงินออกจากแร่ชนิดอื่นในก้อนลาปิส ลาซูลีด้วยการบด ล้าง และทำให้บริสุทธิ์หลายขั้นตอน งานวิจัยร่วมสมัยที่ศึกษาวิธีผลิตในอดีตยังยืนยันว่า การเตรียมอัลตรามารีนเกี่ยวข้องกับการใช้ส่วนผสมอินทรีย์และการแยกเม็ดสีอย่างพิถีพิถัน จึงไม่แปลกที่พิกเมนต์คุณภาพดีที่สุดจะมีราคาสูงมาก และแต่ละรอบการสกัดก็ให้คุณภาพสีต่างกัน โดยเม็ดสีชุดแรกมักเข้มและมีค่าที่สุด

        ด้วยเหตุนี้ ในยุคกลางและยุคเรอเนสซองซ์ อัลตรามารีนจึงกลายเป็นสีที่ถูกสงวนไว้สำหรับส่วนสำคัญที่สุดของภาพ โดยเฉพาะ ฉลองพระองค์ของพระแม่มารี ซึ่งในศิลปะคริสต์ตะวันตกสีน้ำเงินชนิดนี้สื่อถึงความศักดิ์สิทธิ์ เกียรติยศ และฐานะของผู้ว่าจ้างงาน จนมีข้อมูลจากพิพิธภัณฑ์และสถาบันศิลปะว่าหลายศตวรรษในโลกศิลปะตะวันตก อัลตรามารีนแทบจะถูกผูกโยงกับผ้าคลุมของพระแม่มารีโดยเฉพาะ การใช้มันจึงเป็นทั้งสัญลักษณ์แห่งศรัทธาและการอวดศักยภาพทางเศรษฐกิจไปพร้อมกัน

        ชื่อของศิลปินอย่าง Michelangelo และ Raphael มักถูกเล่าควบคู่กับสีนี้เสมอ เพราะในยุคนั้นศิลปินไม่ได้มีอิสระจะใช้เม็ดสีราคาแพงตามใจชอบทุกครั้ง การจัดสรรอัลตรามารีนมักขึ้นกับงบประมาณและบางครั้งก็เกี่ยวข้องกับเงื่อนไขของงานว่าจ้างโดยตรง เรื่องเล่าว่า Michelangelo เคยประสบปัญหาเรื่องการได้มาซึ่งอัลตรามารีนสำหรับงานบางชิ้น ขณะที่ศิลปินยุคเรอเนสซองซ์จำนวนมากจะใช้มันเฉพาะจุดบนสุดของภาพหรือเฉพาะส่วนที่ต้องการเน้นความสำคัญสูงสุด มากกว่าจะใช้ปูทั้งผืนอย่างฟุ่มเฟือย

        ส่วนในโลกของจิตรกรรมดัตช์ ไม่มีใครถูกพูดถึงคู่กับอัลตรามารีนมากไปกว่า Johannes Vermeer ศิลปินผู้สร้าง Girl with a Pearl Earring และภาพภายในห้องอันเปล่งประกายด้วยแสงเย็นนุ่ม Vermeer ขึ้นชื่อว่าใช้ natural ultramarine อย่างใจกว้างกว่าศิลปินร่วมยุคหลายคน ไม่เพียงใช้กับผ้าโพกศีรษะหรือเสื้อคลุมเท่านั้น แต่ยังใช้ในเงา การสะท้อน และชั้นสีที่ทำให้ภาพของเขาดูลึก โปร่ง และมีชีวิตอย่างน่าประหลาด นักอนุรักษ์และแหล่งข้อมูลเฉพาะทางเกี่ยวกับ Vermeer ชี้ตรงกันว่าเขาให้ความสำคัญกับเม็ดสีชนิดนี้อย่างยิ่ง ส่วนเรื่องที่เขา “ยอมเป็นหนี้เพราะหลงรักอัลตรามารีน” นั้นควรมองเป็นคำอธิบายเชิงเล่าขานมากกว่าข้อสรุปตรงไปตรงมา แม้จะเป็นความจริงว่าช่วงปลายชีวิตเขามีปัญหาการเงิน และยังคงใช้ ultramarine อยู่ในงานของตน

        เสน่ห์ของอัลตรามารีนยังอยู่ที่คุณภาพทางสายตาซึ่งยากจะอธิบายด้วยคำว่า “น้ำเงิน” เพียงคำเดียว สีจากลาปิส ลาซูลีธรรมชาติให้ความรู้สึกลึก นุ่ม และมีประกายบางอย่างที่นักทำสีและนักอนุรักษ์จำนวนมากมองว่าสีสังเคราะห์เลียนแบบได้ไม่สมบูรณ์นัก แม้ปัจจุบันเราจะมี French Ultramarine หรืออัลตรามารีนสังเคราะห์ที่ผลิตได้ในโรงงานตั้งแต่คริสต์ทศวรรษ 1820 ทำให้เม็ดสีชนิดนี้เข้าถึงได้กว้างขึ้นมาก แต่ในมุมมองของศิลปินและนักอนุรักษ์บางกลุ่ม สีจากหินธรรมชาติแท้ก็ยังมีมิติและความซับซ้อนเฉพาะตัวที่ทำให้มันเป็นวัตถุแห่งความหลงใหลมาจนทุกวันนี้

        อัลตรามารีนจึงไม่ใช่แค่สีหนึ่งเฉดในวงล้อสี แต่เป็นสีที่รวมเอาประวัติศาสตร์การค้า ธรณีวิทยา ศาสนา เศรษฐศาสตร์ และศิลปะเข้าไว้ด้วยกันอย่างงดงาม มันเคยเป็นเม็ดสีของชนชั้นสูง ของภาพศักดิ์สิทธิ์ ของความทะเยอทะยานทางศิลปะ และของความฟุ่มเฟือยที่มีความหมาย ในโลกที่ทุกวันนี้เราซื้อสีน้ำเงินได้แทบทุกเฉดด้วยราคาไม่แพง เรื่องราวของอัลตรามารีนจึงยิ่งทำให้เราเห็นว่า บางครั้ง “สี” หนึ่งสี ก็เคยมีค่ามากพอจะเปลี่ยนทั้งวิธีวาดภาพและวิธีมองโลกของผู้คนมาแล้วจริง ๆ