ควักเครื่องในตัวเองมาสู้! กลยุทธ์สุดสยองของ “ปลิงทะเล”

ลองจินตนาการว่าศัตรูกำลังพุ่งเข้ามา แต่แทนที่จะวิ่งหนี คุณกลับบีบตัวเองอย่างแรง แล้วพ่นอวัยวะภายในออกไปพันร่างศัตรู

นี่ไม่ใช่ฉากจากหนังสยองขวัญ แต่เป็นวิธีเอาตัวรอดของ ปลิงทะเลบางชนิด สัตว์รูปร่างนุ่มนิ่มที่ดูแทบไม่มีอาวุธติดตัว

เมื่อถูกจับ รบกวน หรือเผชิญอันตรายรุนแรง มันสามารถสละอวัยวะภายในของตัวเองออกมา แล้วค่อยสร้างส่วนที่สูญเสียกลับขึ้นใหม่ได้ในภายหลัง พฤติกรรมนี้เรียกว่า evisceration หรือการขับอวัยวะภายในออกจากร่างกาย 

สิ่งที่พ่นออกมาเป็น “ลำไส้” จริงหรือ?

ปลิงทะเลหลายชนิดสามารถขับระบบทางเดินอาหาร รวมถึงลำไส้ หลอดเลือดบางส่วน อวัยวะช่วยหายใจ และของเหลวภายในลำตัวออกมาได้ บางกลุ่มพ่นออกทางทวาร ส่วนบางกลุ่มทำให้ผนังลำตัวด้านหน้าแตกแล้วขับอวัยวะออกทางปากและส่วนหัว 

ภาพเส้นสีขาวยาว ๆ ที่มักเห็นพันรอบตัวปลิงทะเลนั้น หลายครั้งไม่ใช่ลำไส้โดยตรง หากเป็นอวัยวะป้องกันตัวที่เรียกว่า ท่อคูเวียร์ หรือ Cuvierian tubules

ท่อเหล่านี้เก็บอยู่ใกล้ส่วนท้ายของลำตัว เมื่อปลิงทะเลถูกคุกคาม มันจะฉีดน้ำเข้าไปทำให้ท่อยืดยาว จากนั้นพ่นออกทางทวาร เส้นใยจะเหนียวมากและสามารถพันปาก เหงือก หรือร่างของปลาและปูที่เข้ามาโจมตีได้

จากท่อสั้น ๆ กลายเป็นเส้นเหนียวยาว

ขณะอยู่ในร่างกาย ท่อคูเวียร์มีขนาดค่อนข้างสั้น แต่เมื่อถูกพ่นออกมา เนื้อเยื่อสามารถยืดตัวอย่างรวดเร็วและเปลี่ยนเป็นเส้นยาวคล้ายวุ้นหรือกาวใต้น้ำ

ความเหนียวของมันช่วยตรึงผู้ล่าไว้ชั่วคราว ขณะที่สารเคมีในปลิงทะเลบางชนิด เช่นสารกลุ่ม โฮโลทูริน อาจทำให้ระคายเคืองหรือเป็นพิษต่อสัตว์น้ำบางชนิดได้

ปลิงทะเลจึงไม่ได้ใช้ลำไส้ฟาดศัตรูเหมือนแส้ แต่ใช้ทั้งเส้นใยเหนียว สารเคมี และความตกใจจากสิ่งที่พุ่งออกมา เพื่อซื้อเวลาให้ตัวเองหลบหนี

ทำไมต้องลงทุนสละอวัยวะตัวเอง?

ปลิงทะเลไม่มีกรงเล็บ ไม่มีเขี้ยว และเคลื่อนที่ช้ามาก เมื่อถูกผู้ล่าประชิดตัว การวิ่งหนีแทบเป็นไปไม่ได้

การเสียอวัยวะบางส่วนจึงอาจคุ้มกว่าการเสียชีวิตทั้งตัว เครื่องในที่ถูกขับออกมายังอาจดึงความสนใจของผู้ล่า ทำให้มันหันไปกินเนื้อเยื่อที่ถูกทิ้งไว้ แทนที่จะไล่ตามเจ้าของร่าง

พฤติกรรมนี้คล้ายจิ้งจกสละหาง เพียงแต่ปลิงทะเลยอมทิ้งอวัยวะที่ซับซ้อนกว่ามาก ทั้งระบบย่อยอาหารและอวัยวะภายในส่วนอื่น ๆ

ไม่มีลำไส้แล้วมันอยู่รอดได้อย่างไร?

หลังขับอวัยวะออก ปลิงทะเลจะเข้าสู่ช่วงพักฟื้น มันอาจหยุดกินอาหารไปชั่วระยะหนึ่ง ขณะที่บาดแผลปิดและเนื้อเยื่อใหม่เริ่มก่อตัว

การสร้างลำไส้ใหม่ไม่ได้เกิดจากอวัยวะเล็ก ๆ ที่ซ่อนไว้สำรอง แต่เริ่มจากเนื้อเยื่อพยุงลำไส้ที่เรียกว่า mesentery เซลล์บริเวณนั้นจะเปลี่ยนสภาพ แบ่งตัว และสร้างโครงร่างของทางเดินอาหารขึ้นใหม่ ก่อนพัฒนาเป็นลำไส้ที่ทำงานได้ 

ระยะเวลาฟื้นตัวแตกต่างกันตามชนิด อุณหภูมิน้ำ และสภาพแวดล้อม บางชนิดเริ่มมีลำไส้ใหม่ภายในไม่กี่สัปดาห์ แต่กว่าจะฟื้นการทำงานได้เต็มที่อาจใช้เวลานานกว่านั้น 

ไม่ได้พ่นเครื่องในทุกครั้งที่ตกใจ

การสละอวัยวะเป็นกระบวนการที่ใช้พลังงานสูงและทำให้ปลิงทะเลกินอาหารไม่ได้ชั่วคราว มันจึงไม่ใช่ท่าป้องกันตัวที่ใช้เล่น ๆ

เมื่อถูกรบกวนเล็กน้อย ปลิงทะเลบางชนิดอาจเพียงหดตัว แข็งผนังลำตัว ปล่อยสารเหนียว หรือซ่อนตัวตามซอกหิน การพ่นท่อและขับอวัยวะมักเกิดเมื่อภัยคุกคามรุนแรงหรือไม่สามารถหลบหนีด้วยวิธีอื่นได้

นอกจากนี้ การขับอวัยวะยังอาจเกิดจากความเครียด อุณหภูมิผิดปกติ คุณภาพน้ำไม่ดี หรือปัจจัยตามฤดูกาล ไม่ได้มีไว้ต่อสู้กับผู้ล่าเพียงอย่างเดียว นักวิทยาศาสตร์ยังศึกษาสาเหตุบางรูปแบบอยู่ 

พลังฟื้นฟูที่นักวิทยาศาสตร์สนใจ

ความสามารถสร้างลำไส้ ระบบประสาท กล้ามเนื้อ และอวัยวะภายในใหม่ ทำให้ปลิงทะเลเป็นสัตว์ต้นแบบสำคัญในการศึกษาการฟื้นฟูเนื้อเยื่อ

นักวิจัยต้องการรู้ว่าเซลล์เดิมย้อนกลับไปอยู่ในสภาพที่ยืดหยุ่นขึ้นได้อย่างไร ยีนใดสั่งให้สร้างอวัยวะใหม่ และเหตุใดกระบวนการนี้จึงเกิดขึ้นโดยไม่ทิ้งแผลเป็นรุนแรงเหมือนในสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม 

วันหนึ่ง ความลับจากสัตว์รูปร่างธรรมดาตัวนี้อาจช่วยให้มนุษย์เข้าใจการซ่อมแซมลำไส้ กล้ามเนื้อ หรือระบบประสาทได้ดีขึ้น

ปลิงทะเลจึงไม่ได้ต่อสู้ด้วยความแข็งแรง แต่ใช้วิธีที่ดูรุนแรงที่สุดกับร่างกายตัวเอง

ยอมทิ้งอวัยวะบางส่วนไว้กับศัตรู เพื่อรักษาชีวิตส่วนที่เหลือเอาไว้

สำหรับมัน การเสียลำไส้ไปหนึ่งชุดยังไม่ใช่จุดจบ ตราบใดที่ร่างกายยังสามารถสร้างชุดใหม่กลับมาได้