เส้นทางเลี่ยงช่องแคบฮอร์มุซมีไหม แล้วไกลแค่ไหน

เส้นทางเลี่ยงช่องแคบฮอร์มุซ (Strait of Hormuz) โดยเฉพาะช่วงที่มีความตึงเครียดในภูมิภาค เพราะช่องแคบนี้เป็นจุดคอขวดสำคัญที่สุดของโลกในการขนส่งน้ำมันและก๊าซธรรมชาติเหลว (LNG) ประมาณ 20% ของน้ำมันที่ใช้กันทั้งโลกต้องผ่านตรงนี้ทุกวัน ถ้าช่องแคบถูกปิดหรือถูกคุกคามหนักจริง ๆ การหาเส้นทางเลี่ยงจึงกลายเป็นเรื่องเร่งด่วนมาก

ก่อนอื่นต้องบอกก่อนว่า “ไม่มีเส้นทางเลี่ยงที่สมบูรณ์แบบ 100%” สามารถแทนที่ปริมาณทั้งหมดที่ผ่านฮอร์มุซได้ เพราะส่วนใหญ่แล้วน้ำมันจากอ่าวเปอร์เซีย (Persian Gulf) ต้องออกมาทางทะเลผ่านช่องแคบแคบ ๆ นี้อยู่ดี แต่ก็มีทางเลือกอยู่บ้าง ทั้งทางบก (จริง ๆ คือท่อส่งน้ำมันข้ามแผ่นดิน) และทางทะเล (อ้อมไกลมาก) เรามาดูกันทีละแบบแบบชิล ๆ ว่ามีอะไรบ้าง ไกลแค่ไหน ใช้ได้จริงขนาดไหน

เริ่มจาก “ทางบก” หรือที่เรียกกันว่าท่อส่งน้ำมันเลี่ยงฮอร์มุซ (bypass pipelines) ซึ่งเป็นทางเลือกหลักและใช้งานได้จริงในปัจจุบัน โดยประเทศที่มีท่อแบบนี้ชัดเจนที่สุดคือซาอุดีอาระเบียและสหรัฐอาหรับเอมิเรตส์ (UAE)

ตัวที่คนพูดถึงบ่อยที่สุดคือ “East-West Pipeline” หรือที่เรียกอีกชื่อว่า Petroline ของซาอุดีอาระเบีย ท่อนี้สร้างมาตั้งแต่ยุคสงครามอิหร่าน-อิรัก (ช่วง 1980s) เพื่อรับมือสถานการณ์แบบนี้โดยเฉพาะ มันยาวประมาณ 1,200 กิโลเมตร (บางแหล่งบอก 750 ไมล์ ซึ่งใกล้เคียงกัน) ข้ามคาบสมุทรอาหรับจากแหล่งน้ำมันทางฝั่งอ่าวเปอร์เซีย (บริเวณ Abqaiq) ไปออกที่ท่าเรือ Yanbu ฝั่งทะเลแดง (Red Sea) พอถึง Yanbu น้ำมันก็ขึ้นเรือขนส่งต่อได้เลย โดยไม่ต้องผ่านฮอร์มุซอีก

ความจุของท่อนี้ตอนปกติอยู่ที่ราว 5 ล้านบาร์เรลต่อวัน แต่หลังจากอัพเกรดและปรับปรุง (โดยเฉพาะหลังเหตุการณ์โดรนโจมตี Abqaiq ปี 2019) สามารถผลักดันได้สูงสุดถึง 7 ล้านบาร์เรลต่อวันในโหมดฉุกเฉิน ซึ่งถือว่าเยอะมากเมื่อเทียบกับน้ำมันที่ผ่านฮอร์มุซทั้งหมด (ประมาณ 18-21 ล้านบาร์เรลต่อวัน) แต่ถึงจะเยอะแค่ไหนก็ยังครอบคลุมได้แค่ส่วนหนึ่งของซาอุฯ เอง ไม่รวมประเทศอื่น ๆ ในอ่าวเปอร์เซีย

อีกเส้นหนึ่งที่สำคัญคือท่อของ UAE ชื่อ “Habshan–Fujairah Pipeline” (หรือ ADCOP) ท่อนี้นำน้ำมันจากแหล่ง Habshan ในอาบูดาบี ไปออกที่ท่าเรือ Fujairah ซึ่งอยู่ฝั่งอ่าวโอมาน (Gulf of Oman) นอกช่องแคบฮอร์มุซเลย ยาวประมาณ 360-370 กิโลเมตร (บางแหล่งบอก 248 ไมล์) ความจุหลัก ๆ อยู่ที่ 1.5 ล้านบาร์เรลต่อวัน และเคยรายงานว่าสามารถเพิ่มได้ถึงใกล้ 1.8 ล้านบาร์เรล ถือเป็นเส้นช่วย UAE ได้ดีมาก เพราะ Fujairah เป็นท่าเรือใหญ่ มีถังเก็บน้ำมันเพียบ และเรือใหญ่ ๆ สามารถออกไปทะเลอาหรับ (Arabian Sea) ได้โดยตรง

ส่วนอิหร่านเองก็มีท่อ Goreh-Jask ที่สร้างมาเพื่อเลี่ยงฮอร์มุซเหมือนกัน ท่อนี้นำน้ำมันจาก Goreh ไป Jask ฝั่งอ่าวโอมาน ความจุออกแบบไว้ 1 ล้านบาร์เรลต่อวัน แต่ในทางปฏิบัติยังต่ำมาก (บางช่วงเหลือแค่หลักแสนบาร์เรล หรือบางข้อมูลบอกต่ำกว่า 300,000 บาร์เรลต่อวัน) เพราะปัญหาด้านเทคนิค การเงินจากการคว่ำบาตร และยังไม่พร้อมเต็มระบบ ดังนั้นจึงยังไม่ช่วยได้มากนักในภาพรวม

มีท่ออื่น ๆ อีกบ้าง เช่น Kirkuk-Ceyhan ของอิรักที่ไปออกทะเลเมดิเตอร์เรเนียนทางตุรกี แต่ส่วนใหญ่ขนน้ำมันจากภาคเหนือ ไม่ช่วยน้ำมันจากใต้ที่ต้องผ่านฮอร์มุซอยู่ดี สรุปทางบกหลัก ๆ ก็แค่สองเส้นใหญ่ของซาอุฯ กับ UAE รวมกันแล้วได้ราว 6-8 ล้านบาร์เรลต่อวัน (ในโหมดสูงสุด) ซึ่งช่วยลดผลกระทบได้บ้าง แต่ยังห่างไกลจากปริมาณปกติที่ผ่านฮอร์มุซมาก

ทีนี้มาดู “ทางทะเล” หรือการอ้อมโดยเรือ ถ้าช่องแคบฮอร์มุซถูกปิดสนิทจริง ๆ เรือที่ติดอยู่ในอ่าวเปอร์เซียคงออกไม่ได้ แต่สำหรับเรือที่ยังไม่ได้เข้า หรือสินค้าจากที่อื่น การอ้อมใหญ่สุดคือต้องเลี้ยวลงใต้ไปอ้อมแหลมกู๊ดโฮป (Cape of Good Hope) ที่ปลายแอฟริกาใต้เลย ซึ่งเป็นเส้นทางเดียวที่น้ำเรือใหญ่ ๆ จะผ่านได้โดยไม่ต้องข้ามฮอร์มุซ

ระยะทางเพิ่มขึ้นมหาศาล จากเส้นทางปกติ (ผ่านฮอร์มุซแล้วตรงไปเอเชียหรือยุโรป) ถ้าอ้อมแหลมกู๊ดโฮปจะไกลขึ้นประมาณ 6,000 ไมล์ทะเล (ราว 11,000 กิโลเมตร) ต่อเที่ยวเดียว ทำให้เวลาเดินทางเพิ่ม 15-20 วันขึ้นไป (บางเส้นทางอาจถึง 3 สัปดาห์) ค่าเช่าเรือ ค่าน้ำมัน และประกันภัยพุ่งกระฉูด เพราะเสี่ยงสูงและไกลมาก แถมเรือจำนวนมากต้องหมุนเวียนช้ากว่าเดิม ส่งผลให้ค่าขนส่งทั่วโลกแพงขึ้นทันที

บางคนเคยเสนอไอเดียสร้างคลองตัดใหม่ข้ามโอมานหรือ UAE (คล้ายคลองสุเอซหรือปานามา) แต่ในทางปฏิบัติแทบเป็นไปไม่ได้ เพราะภูมิประเทศเป็นภูเขา ทะเลทราย การเมืองซับซ้อน และงบประมาณมหาศาลเกินกว่าใครจะทำจริงจัง

สรุปแบบตรงไปตรงมา เส้นทางเลี่ยงฮอร์มุซมีจริง แต่ไม่มีทางไหนที่ “แทนที่ได้ทั้งหมด” ทางบกด้วยท่อ East-West ของซาอุฯ (ยาว ~1,200 กม. ความจุสูงสุด 7 ล้านบาร์เรล) และ Habshan-Fujairah ของ UAE (ยาว ~360 กม. ความจุ 1.5-1.8 ล้านบาร์เรล) คือตัวช่วยหลักที่ใช้งานได้ทันทีและมีประสิทธิภาพที่สุด ส่วนทางทะเลต้องอ้อมไกลสุด ๆ เพิ่มระยะทางเป็นหมื่นกิโลเมตร ทำให้ต้นทุนพุ่งและช้าลงมาก

ในสถานการณ์ปกติ ท่อพวกนี้ช่วยกระจายความเสี่ยงได้ดี แต่ถ้าฮอร์มุซปิดนานจริง ๆ โลกยังต้องเจอปัญหาขาดแคลนน้ำมันอย่างรุนแรงอยู่ดี เพราะท่อพวกนี้ถูกออกแบบมาเพื่อรับมือ “ช่วงสั้น ๆ” หรือ “สถานการณ์ฉุกเฉิน” ไม่ใช่แทนที่ถาวรทั้งระบบ