เพื่อนๆรู้หรือไม่ “แก่นฝาง” คือสิ่งที่นำมาใช้ในการสกัดทำน้ำยาอุทัย

ถ้าพูดถึงยาน้ำสีแดงใสๆ กลิ่นหอมเย็น ดื่มแล้วสดชื่นแบบไทยๆ ชื่อแรกๆ ที่หลายคนต้องนึกถึงก็คือ “น้ำยาอุทัย” นี่แหละ ของดีคู่บ้านคู่เรามานาน เป็นทั้งยาแผนโบราณและยาสามัญประจำบ้านที่อยู่กับคนไทยมาหลายรุ่น ดื่มแล้วรู้สึกเหมือนได้พักร่างกาย พักหัวใจ แถมยังได้กลิ่นสมุนไพรอ่อนๆ ที่ให้ความรู้สึกสบายแบบธรรมชาติสุดๆ

หัวใจของน้ำยาอุทัยก็คือ “ฝาง” สมุนไพรไทยที่หลายคนอาจเคยได้ยินชื่อแต่ไม่เคยเห็นตัวจริง ฝางเป็นไม้ยืนต้นขนาดกลาง มีหนามตามลำต้นและกิ่ง ใบคล้ายต้นหางนกยูง ดอกสีเหลืองมีสีแดงตรงกลาง ผลเป็นฝักแข็งๆ สีน้ำตาลคล้ายถั่วแปบ แก่นของฝางนี่แหละที่ให้สีแดงสวยตามธรรมชาติ เวลานำไปต้มจะได้น้ำสีแดงใส นิยมเอามาทำเป็นน้ำดื่ม เป็นส่วนผสมหลักของน้ำยาอุทัย และยังใช้ย้อมผ้า ทำสีผสมอาหาร หรือแม้แต่ใช้ในงานวิทยาศาสตร์เพื่อย้อมเซลล์อีกด้วย สมัยก่อนในยุคกรุงศรีอยุธยา เนื้อไม้ฝางยังถือเป็นสินค้าส่งออกสำคัญ เป็นเครื่องบรรณาการ และเคยเป็นสินค้าผูกขาดของรัฐด้วย แสดงว่ามันมีค่ามากในระดับประเทศเลยนะ

ฝางไม่ได้ให้ดีแค่เรื่องสี แต่ยังมีสรรพคุณทางยาสูงมาก ช่วยบำรุงโลหิต แก้ร้อนใน ช่วยเรื่องประจำเดือน ช่วยลดอาการปวดมดลูกในสตรีหลังคลอด และสารสกัดจากแก่นฝางยังมีฤทธิ์ต้านเชื้อแบคทีเรีย เลยถูกนำไปใช้ในยาและเครื่องสำอางอย่างครีม เจล โลชั่นอีกด้วย พอคนเริ่มรู้คุณค่ามากขึ้น ทุกวันนี้จึงเริ่มมีการปลูกฝางเชิงพาณิชย์มากขึ้นเรื่อยๆ

แต่เสน่ห์ของน้ำยาอุทัยไม่ได้มีแค่ฝางอย่างเดียว เพราะมันเป็นเหมือนการรวมทีมของสมุนไพรชั้นดีจากธรรมชาติกว่า 30 ชนิด เอามาทำงานร่วมกันอย่างลงตัว ทั้งเรื่องบำรุงเลือด บำรุงหัวใจ ลดไข้ ลดร้อนใน และให้ความสดชื่นกับร่างกาย เรียกว่าดื่มแก้วเดียวได้ประโยชน์รอบด้าน

อย่างดอกพิกุล ดอกมะลิ และดอกเก็กฮวย จะช่วยให้รสเย็น แก้ร้อนใน บำรุงหัวใจ ทำให้ดื่มแล้วสดชื่นแบบรู้สึกได้จริง หญ้าฝรั่น ดอกสารภี และดอกบุนนาค จะเน้นไปทางบำรุงโลหิต บำรุงธาตุ ลดไข้ และช่วยให้ร่างกายแข็งแรงขึ้น ดอกคำฝอยช่วยเรื่องหัวใจ ระบบไหลเวียนเลือด และไขมันในเส้นเลือด เกสรบัวหลวงช่วยบำรุงกำลัง แก้อาการหน้ามืด วิงเวียน อบเชยช่วยขับลม แก้อ่อนเพลีย ทำให้ระบบย่อยทำงานดีขึ้น

ยังมีกลุ่มสมุนไพรอย่างกฤษณา จันทน์แดง และโกศทั้งหลาย ไม่ว่าจะเป็นโกศหัวบัว โกศเขมา โกศสอ โกศเชียง ซึ่งช่วยขับลม แก้ไอ ลดไข้ บำรุงหัวใจ และบำรุงเลือด ทั้งหมดนี้รวมกันกลายเป็นน้ำยาที่ไม่ได้แค่หอมอร่อย แต่เป็นเหมือนยาบำรุงร่างกายแบบองค์รวม

ถึงแม้น้ำยาอุทัยของแต่ละเจ้าจะมีสูตรแตกต่างกันเล็กน้อย บางที่เพิ่มสมุนไพร บางที่ลดบางตัว แต่สิ่งที่ขาดไม่ได้เลยก็คือ “ฝาง” เพราะมันคือหัวใจของสี กลิ่น และสรรพคุณในการบำรุงโลหิต ส่วนสมุนไพรอื่นๆ จะช่วยเสริมฤทธิ์เย็น แก้กระหายน้ำ ลดความร้อนในร่างกาย ซึ่งเหมาะกับอากาศร้อนแบบบ้านเรามาก

เลยไม่แปลกเลยที่น้ำยาอุทัยจะอยู่คู่คนไทยมานาน ไม่ใช่แค่ในฐานะยา แต่เป็นเหมือนเครื่องดื่มสมุนไพรที่ให้ทั้งความสดชื่น ความสบายใจ และความรู้สึกว่าเราได้เชื่อมโยงกับภูมิปัญญาโบราณ ทุกครั้งที่ยกแก้วขึ้นดื่ม มันไม่ใช่แค่น้ำสีแดงหอมๆ แต่คือเรื่องราวของสมุนไพร ป่าไม้ ประวัติศาสตร์ และความใส่ใจของคนสมัยก่อนที่ส่งต่อมาถึงเราจนถึงวันนี้

ขอบคุณภาพประกอบจากนิตยสาร บ้านและสวน จ้า