12 ภาพดวงอาทิตย์แต่ละเดือน สถานที่เดิม เวลาเดิม ปรากฏการณ์ "ตะวันอ้อมข้าว"

องนึกภาพว่าเรายืนอยู่ที่จุดเดิมเป๊ะ ๆ ทุกเดือน มองไปยังขอบฟ้าในเวลาเดิมทุกครั้ง แล้วถ่ายรูปดวงอาทิตย์เก็บไว้ครบ 12 เดือน พอเอาภาพทั้งหมดมาเรียงต่อกัน สิ่งหนึ่งที่ชัดเจนมากคือ ดวงอาทิตย์ไม่ได้ขึ้นและตกที่ตำแหน่งเดิมเลยสักเดือนเดียว ทั้งที่เป็นสถานที่เดิม เวลาเดิมทุกอย่าง นี่แหละคือเสน่ห์ของปรากฏการณ์ที่คนโบราณเรียกกันอย่างน่ารักว่า “ตะวันอ้อมข้าว”

คำว่า ตะวันอ้อมข้าว ไม่ได้เป็นเรื่องลึกลับอะไร แต่มันคือการอธิบายธรรมชาติในแบบชาวบ้าน ๆ หมายถึงการที่ตำแหน่งขึ้นและตกของดวงอาทิตย์ค่อย ๆ เคลื่อนอ้อมไปมา ไม่ยืนที่เดิม ทำให้เงา แสงแดด และฤดูกาลเปลี่ยนไปเรื่อย ๆ ตลอดทั้งปี ใครที่เคยสังเกตจริงจังจะรู้เลยว่า ฤดูหนาวกับฤดูร้อน แดดให้ความรู้สึกต่างกันตั้งแต่ยังไม่เที่ยง ทั้งที่เป็นดวงอาทิตย์ดวงเดียวกัน

ต้นเหตุของทั้งหมดนี้อยู่ที่ โลกของเราเอียง โลกไม่ได้ตั้งตรงเหมือนไม้เสียบลูกชิ้น แต่แกนหมุนของโลกเอียงจากแนวตั้งประมาณ 23.5 องศา และแกนนี้ก็เอียงค้างอยู่อย่างนั้นตลอด ไม่ได้เอียงมากเอียงน้อยตามฤดูอย่างที่หลายคนเข้าใจ แต่เมื่อโลกโคจรรอบดวงอาทิตย์ครบหนึ่งรอบในหนึ่งปี ตำแหน่งของโลกที่เปลี่ยนไป ทำให้มุมที่แสงอาทิตย์ตกกระทบพื้นโลกเปลี่ยนไปด้วย

พูดง่าย ๆ คือ แกนเอียงเท่าเดิม แต่มุมที่เราเห็นเปลี่ยน เพราะโลกเดินทางไปอยู่คนละตำแหน่งบนวงโคจร พอเรามองจากพื้นโลก ดวงอาทิตย์เลยดูเหมือนเอียงขึ้น เอียงลง ไม่เท่ากันในแต่ละเดือน บางช่วงแดดจะส่องเฉียงต่ำ ๆ บางช่วงก็เกือบจะตั้งฉากเหนือหัว

สำหรับประเทศในซีกโลกเหนืออย่างบ้านเรา ช่วงฤดูหนาว ดวงอาทิตย์จะดูเหมือนขึ้นและตก เอียงลงไปทางทิศใต้มากขึ้น แดดอ่อน เงายาว อากาศเย็นลง ในทางกลับกัน พอเข้าฤดูร้อน ดวงอาทิตย์จะขยับเส้นทางขึ้นไปทางทิศเหนือ แดดแรงขึ้น เงาสั้นลง จนหลายคนบ่นว่า “แดดเหมือนอยู่ใกล้หัวเหลือเกิน”

ส่วนประเทศในซีกโลกใต้ก็จะตรงกันข้าม ช่วงที่เขาเป็นฤดูหนาว ดวงอาทิตย์จะดูเอียงเข้ามาทางทิศเหนือมากขึ้น เหมือนกับที่ซีกโลกเหนือเห็นในฤดูร้อนของเรา เป็นภาพสะท้อนกันพอดีราวกับกระจก

ถ้าเราได้ดูภาพดวงอาทิตย์ทั้ง 12 เดือนจากจุดเดิมจริง ๆ จะเห็นเส้นทางของมันค่อย ๆ เลื่อนขึ้น เลื่อนลง อย่างเป็นระเบียบ ไม่ใช่มั่ว ๆ นั่นคือจังหวะของจักรวาลที่หมุนไปอย่างเงียบ ๆ แต่ส่งผลกับชีวิตเราทุกวัน ตั้งแต่ฤดูกาล เพาะปลูก อุณหภูมิ ไปจนถึงวิถีชีวิตของผู้คน

สุดท้ายแล้ว “ตะวันอ้อมข้าว” ก็เหมือนการเตือนใจว่า ธรรมชาติไม่ได้เปลี่ยนเพราะความวุ่นวาย แต่เปลี่ยนเพราะจังหวะของมันเอง โลกหมุน ดวงอาทิตย์ส่อง และเราก็เป็นแค่ผู้ยืนมองอยู่ตรงจุดเล็ก ๆ จุดเดิม แต่ได้เห็นภาพที่ไม่เคยซ้ำกันเลยตลอดทั้งปี

รูปประกอบ * http://Physast.Uga.Edu