‘เราสามารถดูคนออกจริง ๆ หรือ เป็นอคติที่มีต่อคน ๆ นั้น’ การตัดสินใจหลายครั้งก็มาจากความเชื่อเดิม ๆ อาจเกิดจากอคติทางความคิด Confirmation Bias

ธูสิดีดิส (Thucydides) เคยเสนอแนวคิดเกี่ยวกับ Confirmation Bias ไว้ในงานเขียน ประวัติศาสตร์ของสงครามเพโลพอนนีเซียน (The History of the Peloponnesian) ว่า “มนุษย์ส่วนใหญ่มักมีพฤติกรรมยึดมั่นในสิ่งที่ตัวเองคาดหวัง และ เชื่อ โดยขาดความระมัดระวัง อีกทั้งยังพยายามหาเหตุผลมาลบล้างสิ่งที่ตัวเองไม่ต้องการออกไป”

ในชีวิตของเราการตัดสินใจหลาย ๆ ครั้ง ไม่ได้เกิดจากการคิดอย่างรอบคอบ และ มีเหตุผลเสมอไป แต่กลับถูกขับเคลื่อนด้วยสิ่งที่เรียกว่า Cognitive Bias อคติทางความคิด คือ แนวโน้มทางจิตวิทยาที่คนเราจะแสวงหา ตีความ และ จดจำข้อมูลที่สนับสนุนความเชื่อเดิมของตนเอง โดยเพิกเฉย ลดทอนความสำคัญ หรือ ตีความข้อมูลที่ขัดแย้งไปในทางที่สอดคล้องกับสิ่งที่ตนเชื่อ

เมื่อเราคาดเดาอะไรบางอย่างไว้ แล้วในที่สุดก็มีหลักฐานมายืนยันว่าสิ่งที่คิดนั้นถูกต้อง ก็มักจะคิดว่า ‘ฉันนี่มันเก่งมากเซนส์แรง’ แต่พอเวลาผ่านไปก็ได้ตกตะกอนความคิดกับตัวเอง ได้ลองทบทวนดูใหม่อีกครั้งกลับพบว่า ‘ไม่สิ ที่เราเคยเข้าใจมันผิดมาตลอด แล้วก็ไม่รู้เพราะอะไรถึงเข้าใจผิดแบบนั้นมาตั้งนาน เหมือนมีบางอย่างบังตาจนเชื่ออย่างแรงกล้าว่าตัวเองคิดถูก’

ทำให้เกิดการปิดกั้นความคิดเห็นต่าง ย้ำให้เชื่อมั่นในความคิดเดิมมากขึ้น ส่งผลเสียต่อการตัดสินใจ และ สร้างความเข้าใจผิดได้ง่าย เพราะเป็นกระบวนการที่ทำให้ใช้วิธีคิดที่เบี่ยงเบนจากเหตุผลที่สมบูรณ์ แม้กระทั่งความจริงที่มีอยู่ อคติทางความคิดเหล่านี้มีอิทธิพลต่อการตัดสินใจในทุกด้าน ไม่ว่าจะเป็นเรื่องการซื้อของ การเลือกคบเพื่อน หรือ การประเมินสิ่งต่าง ๆ รอบตัว เช่น ‘แค่เห็นหน้าก็รู้แล้วว่าเจ้าชู้’ ‘คนที่แสดงออกแบบนี้ก็คิดแบบนี้ทุกคน’ ‘แต่งตัวแบบนี้ต้องทำอาชีพนี้แน่’ ‘คนที่ไม่ใช้มือถือยี่ห้อนี้ไม่ให้เข้ากลุ่มหรอก’

Cognitive Bias ที่พบบ่อยในชีวิตประจำวัน

1.อคติจากการตามกระแส Bandwagon Effect หลายครั้งที่เราเลือกที่จะทำสิ่งต่าง ๆ เพียงเพราะคนอื่นทำ หรือ กระแสที่กำลังได้รับความนิยม

2.อคติจากความสวยงาม  Beauty Bias เรามักจะถูกดึงดูดจากสิ่งที่ดูดี สวยงามก่อนเสมอ เมื่อเลือกสิ่งใดก็ตามมักอ้างอิงจากรูปลักษณ์ภายนอก เช่น คนที่สวยคนที่หล่อจะเป็นคนที่เก่งกาจ มีความสามารถมากกว่าคนที่ดูธรรมดา เลือกซื้อสินค้าจากบรรจุภัณฑ์ที่น่าดึงดูด ไม่พิจารณาถึงคุณภาพ ความคุ้มค่าของสินค้านั้นอย่างแท้จริง

3.อคติยืนยันความเชื่อ เช่น เชื่อว่าการดื่มกาแฟเป็นอันตรายต่อสุขภาพ ก็จะหาบทความที่ยืนยันว่ากาแฟทำให้เสียสุขภาพ แต่จะไม่ให้ความสำคัญกับข้อมูลที่แสดงว่ากาแฟอาจจะมีประโยชน์ การยึดติดกับข้อมูลที่ยืนยันความเชื่อเดิม ทำให้ไม่สามารถรับรู้สิ่งใหม่ ๆ หรือ ปรับเปลี่ยนความคิดเห็นเดิมได้

4.การตัดสินจากข้อมูลที่เข้าถึงได้ง่าย ใช้ข้อมูลที่เพิ่งเห็น หรือ ได้ยินมา ซึ่งอาจจะไม่ใช่ข้อมูลที่ครบถ้วน แม่นยำ เช่น ได้ยินข่าวเกี่ยวกับอุบัติเหตุทางเครื่องบินหลายครั้ง จะเริ่มคิดว่าเครื่องบินอันตราย ทั้งที่ในความเป็นจริงแล้วการเดินทางด้วยเครื่องบินมีความปลอดภัยสูง เมื่อเปรียบเทียบกับการเดินทางทางรถยนต์

5.อคติจากความมั่นใจเกินไป เมื่อเราประเมินความสามารถของตัวเองสูงเกินไป เช่น เชื่อว่าเรามีความสามารถในการขับรถที่ดีกว่าคนอื่น จนทำให้ไม่ระมัดระวังแล้วเกิดอุบัติเหตุ หรือ การที่เชื่อว่าตัวเองสามารถทำงานได้เร็วและมีประสิทธิภาพมากกว่าที่เป็นจริง ทำให้เราวางแผนที่ไม่ได้คำนึงถึงข้อจำกัด หรือ ความเสี่ยงที่อาจเกิดขึ้น

วิธีจัดการกับ Cognitive Bias อคติทางความคิด

1.ตั้งคำถามกับตัวเอง เมื่อต้องตัดสินใจบางอย่าง ควรถามตัวเองว่า “ทำไมฉันถึงเลือกสิ่งนี้?” หรือ “ฉันได้พิจารณาทุกตัวเลือกแล้วหรือยัง?” เตือนตัวเองให้ฟังความหลาย ๆ ด้าน เปิดใจให้กว้างเพื่อประเมินข้อมูล และ หลักฐานจากหลายแหล่ง เช่น ถ้าอยากรู้ว่าเพื่อนคนนี้นิสัยอย่างไร ก็ไม่ควรถามจากคนใดคนหนึ่ง แต่ ควรถามจากหลาย ๆ คนเพื่อเปรียบเทียบข้อมูล อย่าเลือกเชื่อแต่ความคิดเห็นที่ตรงกับสิ่งที่เราคิดอยู่ก่อนแล้ว ควรพยายามฟังหูไว้หู

2.มองหามุมมองที่ต่างออกไป พยายามรับข้อมูลจากหลายแหล่ง หาหลักฐานที่ตรงข้ามกับสิ่งที่ตัวเองเชื่อไปเลย และ ค่อย ๆ พิจารณาข้อมูลที่ขัดแย้งกับความคิดของตัวเอง ฝึกคิดแบบช้า พยายามฝึกใช้ระบบ 2 (คิดช้า) ในการตัดสินใจที่สำคัญ ๆ และ ใช้เวลาในการประมวลผลข้อมูล ไม่ต้องรีบร้อน ค่อย ๆ ตัดสินใจ ไม่ให้ความรู้สึก หรือ กระแสความคิดจากภายนอกมากระตุ้นการตัดสินใจ