ปิดตำนานช่างหลวง 65 ปี “หิรัญกร” ร้านเครื่องเงินบ้านหม้อ คู่แผ่นดินรัชกาลที่ 9 จากงานถวายสู่วันอำลา ด้วยเหตุผลที่สะท้อนชะตากรรมศิลปหัตถกรรมไทย

เมื่อครู่นี้ ผู้เขียนได้มีโอกาสอ่านบทความหนึ่งซึ่งเผยแพร่ผ่านสื่อสังคมออนไลน์ ว่าด้วยการปิดกิจการของร้านเครื่องเงินเก่าแก่ระดับตำนานย่านบ้านหม้อ ซึ่งไม่ใช่เพียงการปิดร้านค้าทั่วไป หากแต่เป็น การปิดฉากหน้าประวัติศาสตร์งานช่างศิลป์ไทยที่ยืนหยัดมายาวนานกว่า 65 ปี

ร้านดังกล่าวคือ “หิรัญกร” ร้านช่างทำเครื่องเงินและเครื่องถม ที่เคยมีโอกาส ถวายงานแด่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 9 และสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง นับเป็นหนึ่งในไม่กี่ร้านภาคเอกชนในกรุงเทพมหานครที่สืบทอดงานศิลปหัตถกรรมชั้นสูงอย่างแท้จริง

คำว่า “หิรัญ” ในภาษาบาลี–สันสกฤต หมายถึง เงินหรือทรัพย์อันมีค่า ส่วนคำว่า “กร” หมายถึง มือ หรือผู้สร้าง เมื่อนำมารวมกัน “หิรัญกร” จึงหมายถึง ผู้สร้างสิ่งทรงคุณค่า อันสะท้อนตัวตนของร้านได้อย่างลึกซึ้ง

ร้านหิรัญกรก่อตั้งขึ้นราว 65 ปีที่ผ่านมา โดยอากงและอาผ่อ ชาวจีนกวางตุ้งซึ่งอพยพจากฮ่องกงเข้ามาพึ่งพระบรมโพธิสมภารในประเทศไทย ตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 8 ก่อนจะยึดอาชีพช่างทำเครื่องถมเงิน ถมทอง และงานแกะสลักเครื่องเงิน ซึ่งเป็นงานที่ต้องอาศัยทั้งฝีมือ ความอดทน และประสบการณ์ระดับสูง

ร้านตั้งอยู่ที่ บ้านเลขที่ 96 ถนนบ้านหม้อ บนที่ดินวังบ้านหม้อ และเคยเป็นหนึ่งในเพียงไม่กี่ร้านเอกชนที่สามารถผลิตงานเครื่องถมระดับชั้นครูได้อย่างสมบูรณ์แบบ

ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช บรมนาถบพิตร ร้านหิรัญกรได้รับความไว้วางใจให้ ถวายงานเครื่องใช้ส่วนพระองค์ และงานสำหรับพระราชทานแก่พระประมุขและบุคคลสำคัญของนานาประเทศ

ผลงานสำคัญ อาทิ ขันน้ำ ขันข้าว พานรอง ทัพพี โถ ผอบ หีบบุหรี่ ถ้วยรางวัล เครื่องตกแต่งย่านลิเภา สมุดข่อย รวมถึง รูปปั้นราชสีห์ประจำพระราชอาสน์ คฑาส่วนพระองค์ และพระมหาสังข์อุตราวัฏเลี่ยมทอง ในพระราชพิธีฉลองสิริราชสมบัติครบ 60 ปี ล้วนเป็นงานที่ครอบครัวช่างหิรัญกรถือเป็นเกียรติสูงสุดในชีวิต

หลังการจากไปของอากงในปี 2529 และอาผ่อในปี 2559 ภาระการดูแลร้านตกอยู่กับ “หม่าม้า” ซึ่งอุทิศชีวิตให้ร้านมาตั้งแต่อายุยี่สิบต้น ๆ จนปัจจุบันมีอายุเฉียด 90 ปี ท่ามกลางความเปลี่ยนแปลงรอบด้าน

ปัจจัยสำคัญที่นำไปสู่การปิดกิจการ ได้แก่

การขาดแคลนช่างฝีมือรุ่นใหม่

การไม่สามารถถ่ายทอดองค์ความรู้ดั้งเดิมได้ทันกาล

ค่านิยมผู้บริโภคที่หันไปสู่สินค้า Fast Fashion

งาน Craft ที่ต้องใช้เวลานาน ไม่สอดคล้องกับวิถีชีวิตปัจจุบัน

ภาระค่าเช่าพื้นที่ในทำเลที่ไม่ใช่ย่านเครื่องเงินเช่นอดีต

ข้อจำกัดในการทำตลาดออนไลน์

เมื่อทุกปัจจัยถาโถม การ “ไม่ไปต่อ” จึงเป็นการตัดสินใจที่เจ็บปวดแต่จำเป็น

ร้านหิรัญกร มิได้เป็นเพียงสถานที่ค้าขาย หากแต่เป็น คลังความทรงจำของครอบครัวช่างไทยเชื้อสายจีน ที่สืบทอดงานฝีมือมากว่าสองรุ่น เป็นร่องรอยของยุคสมัยที่งานศิลป์ถูกสร้างด้วยหัวใจ ไม่ใช่เพื่อยอดขาย

การปิดร้านในครั้งนี้ จึงไม่ต่างจากการสูญเสียชิ้นส่วนหนึ่งของประวัติศาสตร์งานศิลปหัตถกรรมไทย ซึ่งปัจจุบันแทบจะเหลือให้เห็นเพียงใน โรงฝึกศิลปาชีพสวนจิตรลดา และสำนักช่างสิบหมู่

บทสรุป

แม้ร้านหิรัญกรจะปิดตัวลงอย่างเป็นทางการ แต่ คุณค่าแห่งฝีมือ ความจงรักภักดี และเกียรติยศของช่างหลวง จะยังคงอยู่ในความทรงจำของผู้คน และในผลงานที่เคยถวายเบื้องพระยุคลบาท

นี่ไม่ใช่เพียงเรื่องของร้านหนึ่งร้าน
แต่คือเรื่องของ กาลเวลา ความเปลี่ยนแปลง และคำถามสำคัญว่า…
เราจะรักษามรดกงานช่างของชาติไว้ได้อย่างไร ก่อนที่ทุกอย่างจะเหลือเพียงคำว่า “เคยมี”