"บุโรพุทโธ" ศาสนสถานของศาสนาพุทธนิกายมหายานที่ยิ่งใหญ่ที่สุดในโลก

        บุโรพุทโธ (Borobudur) มิได้เป็นเพียงศาสนสถานที่ยิ่งใหญ่ในทางกายภาพเท่านั้น หากยังเป็น “สัญลักษณ์แห่งการเดินทางภายในจิตใจ” ของมนุษย์ที่ใฝ่แสวงหาความหลุดพ้น ตามหลักคำสอนของพระพุทธศาสนาแบบมหายาน

        ตั้งตระหง่านอยู่บนเกาะชวากลาง ประเทศอินโดนีเซีย บุโรพุทโธถือกำเนิดขึ้นในราวคริสต์ศตวรรษที่ 8–9 สมัยราชวงศ์ไศเลนทร์ ที่รุ่งเรืองทั้งด้านอำนาจ การเมือง และศิลปวัฒนธรรม ตัวศาสนสถานถูกออกแบบในลักษณะเจดีย์ทรงปิรามิดขั้นบันได มีฐานสี่เหลี่ยมจัตุรัส 5 ชั้นซ้อนขึ้นไปสู่ฐานวงกลม 3 ชั้น ก่อนจะจบลงที่เจดีย์องค์ใหญ่ตรงกลางซึ่งเป็นจุดศูนย์กลางของจักรวาลเชิงสัญลักษณ์ รอบ ๆ ยังมีเจดีย์เล็กทรงระฆังคว่ำอีก 72 องค์รายล้อมอยู่ เสมือนดวงดาวที่โคจรรอบดวงอาทิตย์

        แต่ด้วยความผันแปรของธรรมชาติ บุโรพุทโธถูกทิ้งร้างไปนานนับศตวรรษ เถ้าถ่านภูเขาไฟและพืชพรรณป่ากลืนกินสิ่งก่อสร้างจนแทบสาบสูญไปจากสายตาผู้คน จนกระทั่งปี พ.ศ. 2357 เซอร์ โทมัส สแตมฟอร์ด ราฟเฟิล ข้าหลวงชาวอังกฤษได้บันทึกและเริ่มต้นการฟื้นคืนชีวิตให้แก่วัดแห่งนี้ ต่อมาในปี พ.ศ. 2518–2525 รัฐบาลอินโดนีเซียและองค์การยูเนสโกได้ร่วมกันบูรณะครั้งใหญ่ ทำให้บุโรพุทโธกลับคืนสู่ความงดงามสมบูรณ์ และได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลกในปี พ.ศ. 2534

        สิ่งที่ทำให้บุโรพุทโธโดดเด่นมิใช่เพียงขนาดหรือศิลปะ แต่คือความหมายเชิงสัญลักษณ์ที่ซ่อนอยู่ในทุกชั้นของมัน แต่ละระดับเปรียบเสมือนขั้นตอนแห่งการเดินทางภายในจิตใจมนุษย์

• กามภูมิ (Kamadhatu) ฐานล่างสุด คือโลกแห่งความใฝ่ปรารถนาและพันธนาการทางกามารมณ์ ที่นี่ผนังเต็มไปด้วยภาพสลักเล่าถึงกรรมและผลกรรมในวัฏสงสาร

• รูปภูมิ (Rupadhatu) ชั้นกลาง คือการยกระดับเหนือกิเลสทางกาย แต่ยังคงยึดติดกับรูปและความคิด มีภาพสลักเรื่องราวจากพระพุทธประวัติ ชาดก และธรรมะที่สอนถึงความเพียรพยายาม

• อรูปภูมิ (Arupadhatu) ชั้นบนสุดคือความว่างเปล่าที่บริสุทธิ์ ไม่มีภาพสลัก ไม่มีสิ่งใดให้ยึดเหนี่ยว เหลือเพียงเจดีย์ทรงระฆังคว่ำที่ครอบพระพุทธรูป แสดงถึงสภาวะแห่งการหลุดพ้นสูงสุด

        การเดินขึ้นบุโรพุทโธจึงเปรียบเหมือนการเดินทางทางจิตวิญญาณ จากความมืดมนแห่งตัณหา สู่ความโปร่งใสแห่งการรู้แจ้ง จนถึงความว่างอันเป็นที่สุดแห่งพุทธธรรม

        ทุกวันนี้ บุโรพุทโธไม่เพียงแต่เป็นแหล่งท่องเที่ยวทางประวัติศาสตร์และศิลปะที่สำคัญของอินโดนีเซีย แต่ยังเป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ที่ชาวพุทธทั่วโลกยังคงเดินทางมาสักการะ โดยเฉพาะในวันวิสาขบูชา ที่นี่จะเต็มไปด้วยแสงเทียน เสียงสวดมนต์ และก้าวย่างของผู้แสวงบุญที่เดินเวียนประทักษิณรอบเจดีย์ราวกับได้ย้อนเวลากลับไปสู่ความรุ่งเรืองในอดีต

        บุโรพุทโธจึงมิใช่เพียงอนุสรณ์แห่งศรัทธา แต่ยังเป็นเครื่องเตือนใจว่า ความจริงสูงสุดของชีวิตนั้นอยู่เหนือความยิ่งใหญ่ทางโลกีย์ และรอให้ผู้แสวงหาก้าวไปสู่การพบพานด้วยจิตที่สงบและเปิดกว้าง