เทพีแมว“บาสท์” ความเชื่อ วัฒนธรรม และความเท่าเทียมในอียิปต์โบราณ

“แมว” ไม่ได้เป็นเพียงสัตว์เลี้ยงประจำบ้านผู้มองเห็นมนุษย์เป็นเพียง ทาส เท่านั้น แต่หากย้อนไปดูในตำนานและความเชื่อเก่าแก่บนโลกนี้โดยเฉพาะในวัฒนธรรมอียิปต์จะพบว่า แมวมีความสำคัญและถูกยกย่องให้เป็นดั่งเทพ เมื่อแมวตายลงก็มีการทำมัมมี่ไม่ต่างจากคน แมวสำคัญอย่างไรกับชาวอียิปต์โบราณ ผู้เขียนขอนำเสนอเกร็ดเรื่องแมวในตำนานและวัฒนธรรมอียิปต์มาฝากกัน

1.มีหลักฐานที่ทำให้สันนิษฐานได้ว่าชาวอียิปต์อาจจะเป็นชาติแรกที่นำแมวมาเลี้ยงตั้งแต่ราว 1,000 ปีก่อนพุทธศักราช (หรือกว่า  3 พันปีก่อน) ชาวอียิปต์เลี้ยงแมวก็เพื่อไว้จับหนูตามบ้านเรือนและยุ้งฉางเก็บผลผลิตธัญพืช เพราะอียิปต์มั่งคั่งในการทำเกษตรในลุ่มแม่น้ำไนล์ที่อุดมสมบูรณ์ จากอียิปต์แมวได้แพร่กระจายไปยังยุโรปโดยติดไปกับเรือสินค้าเพื่อทำหน้าที่จับหนู

2.เหตุที่ชาวอียิปต์บูชานับถือแมว เพราะชื่นชอบความเก่ง ความฉลาด ความว่องไวในการเป็นนักล่าโดยธรรมชาติ โดยเฉพาะการล่าหนูและงูที่เป็นศัตรูพืช รวมทั้งล่าสัตว์มีพิษต่างๆ ซึ่งเป็นอันตรายต่อชีวิตคนสมัยนั้น

3.เทพเจ้าแมว หรือ วิฬาเทพ  ในสมัยอียิปต์เรียก บาสต์ (Bast) หรือ บาสติ (Basti) มีลำตัวเป็นสตรี แต่ใบหน้าเป็นแมว

4.พิธีกรรมเกี่ยวกับแมวในสมัยอียิปต์ล้วนเกี่ยวเนื่องกับโลกหลังความตาย มีทั้งการทำมัมมี่ สร้างสุสาน ทำหีบศพเฉพาะแมว ซึ่งมัมมี่สัตว์ถือเป็นเครื่องบูชาทางศาสนาของอียิปต์

5.เมื่อแมวในบ้านตาย เจ้าของแมวจะโกนคิ้วตัวเอง เพื่อแสดงความโศกเศร้า

6.เมื่อแมวตายลงชาวอียิปต์มักจะทำแมวมัมมี่  เอาศพมาทำมัมมี่บรรจุลงในหีบศพรูปตัวแมว และฝังในสุสานของแมวเป็นการเฉพาะ บ้างก็มีการทำหุ่นโลหะรูปแมวฝังลงไปด้วย  บางครั้งเมื่อแมวตายก็มีการสร้างวิหารใหญ่โตให้แมวด้วยเช่นกัน

7.ปัจจุบัน แมวมัมมี่ มีตั้งแสดงอยู่ที่พิพิธภัณฑ์แห่งชาติอังกฤษ หรือ บริติช มิวเซียม ( British Museum)

อย่างไรก็ตามในตำนานความเชื่อนอกจากอักษรอียิปต์โบราณ, เสาโอเบลิสก์ (Obelisk) และลวดลายเรขาคณิตแล้ว อีกสิ่งที่มีความโดดเด่นและเห็นได้ชัดในศิลปะของอียิปต์โบราณก็คือ “แมว” นั่นเอง ซึ่งเดิมทีสัตว์ในสมัยอียิปต์โบราณจะถูกเลี้ยงเพื่อใช้ในการล่าสัตว์แต่ได้ถูกค่อยๆ เปลี่ยนให้กลายเป็นสัญลักษณ์ของความศักดิ์สิทธิ์และการอารักขาในภายหลัง สิ่งนี้ยังสะท้อนให้เห็นถึงสถานะของสัตว์ที่มีความพิเศษในหมู่ชาวบ้านที่อาศัยตามแถบแม่น้ำไนล์

“บาสท์” เทพีแมวในตำนานอียิปต์โบราณ แมวอียปต์

ตามตำนานของชาวอียิปต์โบราณเชื่อว่าเทพและเทพีสามารถแปลงกายเป็นสัตว์ต่างๆ ได้ แต่มีเทพเพียงองค์เดียวที่สามารถแปลงกายเป็นแมวได้ก็คือ บาสท์หรือบาสเต็ท (Bastet) เดิมชื่อ B’sst ก่อนจะเปลี่ยนมาเป็น Ubaste และกลายเป็น Bastet ในภายหลัง เป็นเทพีแห่งความรัก ความอุดมสมบูรณ์ และการคลอดบุตรตามตำนานของชาวอียิปต์ โดยมีลักษณะหัวเป็นแมวและตัวเป็นคน

 เทพีบาสท์จะคอยคุ้มครองบ้านเรือนจากวิญญาณชั่วร้ายและโรคภัยไข้เจ็บ โดยเฉพาะโรคภัยที่เกิดในผู้หญิงและเด็ก

เทพีบาสท์เป็นธิดาของ รา (Ra) เทพเจ้าแห่งดวงอาทิตย์ และยังมีดวงตาแห่งราที่สามารถมองเห็นได้ทุกสิ่ง เทพีบาสท์ถือเป็นเทพที่ได้รับความนิยมมากที่สุดในยุคอียิปต์โบราณ เนื่องจากพระองค์จะคอยปกป้องทุกคนในบ้านและครอบครัว รวมถึงยังช่วยส่องทางและให้คำแนะนำกับคนตายในปรโลก โดยได้รับความนิยมกราบไหว้มากที่สุดตั้งแต่ยุคราชวงศ์ที่สองแห่งอียิปต์เป็นต้นไป (ประมาณ 2,890-2,670 ปีก่อนคริสต์ศักราช) พร้อมบทบาทของการเป็นศูนย์กลางในเมืองบูบาสติสเป็นระยะเวลาอย่างน้อยจนถึงศตวรรษที่ 5 ก่อนคริสต์ศักราช

ในเมืองบูบาสติส (Bubastis) หรือเมืองเตลบาสตา (Tell-Basta) ทางตอนใต้ของอียิปต์ในปัจจุบันมักจะมีวิหารสวยๆ จำนวนมาก และนักท่องเที่ยวก็เดินทางเพื่อมายลโฉมวิหารเหล่านี้ โดยชาวอียิปต์โบราณที่เก็บรักษาศพแมวในลักษณะมัมมี่มักจะเอามาถวายให้เทพีบาสท์ที่วิหารเหมือนเป็นเครื่องเซ่นไหว้ ภายในวิหารศักดิ์สิทธิ์ในเมืองบูบาสติสจึงมักจะเต็มไปด้วยมัมมี่แมวจำนวนมาก และรูปปั้นแมวขนาดเล็กอยู่บริเวณรอบวิหาร

ความนิยมของเทพีบาสท์มาจากบทบาทของพระองค์ที่เป็นผู้พิทักษ์ผู้หญิงและคนในบ้าน และยังได้รับความนิยมจากผู้ชายด้วยเช่นกัน เนื่องจากผู้ชายทุกคนมีแม่ พี่สาว น้องสาว หรือภรรยาที่ได้รับการคุ้มครองจากเทพีบาสท์ ซึ่งทำให้ผู้หญิงในอียิปต์ได้รับการยกย่องและได้รับสิทธิหรือสถานะที่มีความเท่าเทียม และได้รับการดูแลเฉกเช่นเทพีบาสท์

*********