“บัว” พรรณไม้น้ำที่ผูกพันกับพุทธศาสนาและคนไทย

ถ้าพูดถึง “บัว” คงไม่มีคนไทยไม่รู้จัก เพราะบัวนอกจากจะเป็นพืชที่พบเห็นได้ทั่วไปในประเทศไทยและที่อื่นของโลกแล้ว บัวยังมีความเกี่ยวข้องกับวิถีชีวิตและวัฒนธรรมของคนไทยอย่างมาก โดยเฉพาะจากทางพุทธศาสนาก็มีบัวเข้ามาเกี่ยวข้องอยู่ด้วยมากมาย

บัว เป็นชื่อเรียกรวมของพืชมีดอกที่เจริญเติบโตในน้ำหลายชนิดในหลายวงศ์ ซึ่งในทางชีววิทยานั้น จะแบ่งบัวได้เป็นสกุลต่าง ๆ ดังนี้

สกุลบัวหลวง หรือ ปทุมชาติ (Lotus) เป็นบัวที่อยู่ในวงศ์ Nelumbonaceae ปัจจุบันมีอยู่เพียง 2 สปีชีส์ คือ
1. บัวหลวง (Indian Lotus) ชื่อวิทยาศาสตร์ Nelumbo nucifera เป็นบัวที่มีถิ่นกำเนิดของแถบเอเชียใต้และเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ซึ่งแบ่งย่อยได้เป็นหลายสายพันธุ์ เช่น
ปทุม หรือ บัวแหลมแดง
ปุณฑริก (บุณฑริกา) หรือ บัวแหลมขาว
สัตตบงกช หนทอบัวฉัตรแดง
สัตตบุษย์ หรือ บัวฉัตรขาว
2. Nelumbo lutea พบในทวีปอเมริกาเหนือ ดอกมีสีขาวอมเหลือง

สกุลบัวสาย หรือ อุบลชาติ (Waterlily) เป็นบัวที่อยู่ในวงศ์ Nymphaeaceae อาจจะแบ่งได้ตามถิ่นกำเนิด คือ
1. บัวสายเขตร้อน พบในเอเชียและออสเตรเลีย แบ่งได้เป็น
บัวสายที่บานเวลากลางวัน เช่น บัวเผื่อน บัวผัน บัวขาบ บัวจงกลนี
บัวสายที่บานเวลากลางคืนจนรุ่งเช้า ได้แก่ บัวสาย เช่น เศวตอุบล สัตตบรรณ ลินจง
2. บัวสายเขตอบอุ่น พบในยุโรปและอเมริกาเหนือ

สกุลวิคตอเรีย หรือ บัวกระด้ง เป็นบัวที่มีถิ่นกำเนิดในลุ่มแม่น้ำอเมซอนในอเมริกาใต้ กอนจะมีการนำมาเพาะพันธุ์ในประเทศอังกฤษ จึงได้ชื่อตามสมเด็จพระราชินีนาถวิคตอเรีย ลักษณะเด่นคือใบมีขนาดใหญ่คล้ายกระด้ง

บัวเป็นพืชที่มีความผูกพันกับคนไทยมาตั้งแต่สมัยโบราณแล้ว บัวเป็นดอกไม้ที่นิยมใช้ในการบูชาพระ ใช้เป็นไม้ประดับในบ้านเรือน เมล็ดบัวหลวงสามารถใช้รับประทาน เช่นเดียวกับก้านบัวสาย ใบบัวใช้ในการห่อข้าวของ ทั้งในด้านวัฒนธรรมความเชื่อและในชีวิตประจำวัน ในพุทธศาสนาและศาสนาพราหมณ์ก็ได้ใช้บัวในการอุปมาเปรียบเทียบกับชีวิตมนุษย์และหลักธรรมคำสอน ดอกบัวเป็นส่วนประกอบสำคัญในงานศิลปะของไทย สุภาษิตสำนวนไทยจำนวนมากที่เกี่ยวข้องกับบัว เช่น ช้างตายใบบัวปิดไม่มิด บัวแล้งน้ำ บัวไม่ให้ช้ำ น้ำไม่ให้ขุ่น ฯลฯ รวมถึงมีสถานที่หลายแห่งที่ชื่อเกี่ยวข้องกับบัว เช่น จังหวัดปทุมธานี จังหวัดอุบลราชธานี อำเภอบัวใหญ่ อำเภอบางบัวทอง อำเภอบุณฑริก เป็นต้น