สมุดข่อย สมบัติล้ำค่าจากบรรพชน

สวัสดีครับเพื่อนๆ หากถามถึงกระดาษที่มีที่มาเก่าแก่ยาวนาน หลายคนก็คงต้องตอบด้วยคำตอบเดียวกันหมดว่ากระดาษปาปิรุสของชนชาติอิยิปต์โบราณ ซึ่งมีที่มาจากชนชาวฮั่นประเทศจีน (https://board.postjung.com/641573.html) น้อยคนนักที่จะนึกถึงกระดาษของบ้านเราเองที่มีประวัติยาวนาน บรรทึกที่จารึกไว้ทั้งขาวดำ ลวดลาย และสีที่สวยงาม วันนี้เลยอยากพาเพื่อนๆ มาทบทวนความทรงจำของกระดาษที่ผลิตโดยภูมิปัญญาคนไทยที่ทรงคุณค่าในอดีตกันครับ

สมุดข่อย

           “…ชาวสยามทำกระดาษจากผ้าฝ้ายเก่าๆ และยังทำจากเปลือกต้นไม้ชนิดหนึ่งชื่อต้นข่อย (Ton Coe) อีกด้วย ซึ่งต้องนำมาบดย่อยให้ละเอียด เช่นอย่างย่อยผ้าขี้ริ้ว แต่กระดาษเหล่านี้มีความหนาบางไม่สม่ำเสมอ ทั้งเนื้อกระดาษและความขาวผ่องก็หย่อนกว่าของเรา…” หนังสือราชอาณาจักรสยาม ของ มองซิเออร์ เดอ ลา ลูแบร์

           จากบันทึกข้างต้นของราชทูตฝรั่งเศสที่เข้ามายังราชสำนักกรุงศรีอยุธยาในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช เป็นหลักฐานที่แสดงว่าคนไทยโบราณรู้วิธีบันทึกข้อมูลความรู้ ประวัติศาสตร์ และเรื่องราวต่างๆ ลงบนวัสดุที่เรียกว่า “สมุดข่อย” มานานแล้ว และทำใช้กันเรื่อยมา จนมาเสื่อมลงเมื่อเทคโนโลยีการพิมพ์หนังสือเริ่มแพร่หลายในสังคมไทยในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเป็นต้นมา

           สมุดข่อยหรือสมุดไทยมีลักษณะเฉพาะตัวไม่เหมือนหนังสือที่เราคุ้นเคยในปัจจุบันซึ่งเป็นรูปแบบที่รับจากชาติตะวันตก สมุดข่อยมีลักษณะสี่เหลี่ยมผืนผ้า เขียนตามแนวยาวของกระดาษ ตัวเล่มเป็นกระดาษยาวติดต่อเป็นแผ่นเดียวกันตลอดเล่ม โดยใช้วิธีพับกลับไปมาให้เป็นเล่ม จะทำยาวเท่าใดก็ได้ ไม่เย็บแผ่นกระดาษเป็นเล่มเหมือนหนังสือปัจจุบัน และไม่เปิดจากขวาไปซ้าย แต่เปิดจากด้านตัวผู้อ่านออกไป

สมุดภาพวัดปากคลอง  จังหวัดเพชรบุรี  เล่ม ๓

           สมุดข่อยมี 2 แบบ คือ หน้ากระดาษสีขาว เรียกว่า สมุดขาว และหน้ากระดาษเป็นสีดำ เรียกว่า สมุดดำ วัสดุที่ใช้เขียนมีหลายอย่าง สมุดดำจะเขียนด้วยดินสอสีขาวที่ได้จากดินสอพอง หรือเปลือกหอยมุกบดผสมกาว ถ้าเป็นสมุดขาวจะเขียนด้วยสีดำหรือสีอื่นๆ สีดำได้จากเขม่าไฟ หรือหมึกจีน สีแดงที่ได้จากชาด สีทองได้จากทองคำเปลว สีเหลืองได้จากส่วนผสมของรง (ยางไม้) และหรดาล (หินแร่)

สมุดขาว

สมุดดำ

           นอกจากบันทึกเรื่องราวต่างๆ เป็นลายลักษณ์อักษรแล้ว สมุดข่อยบางเล่ม โดยเฉพาะสมุดที่มีเนื้อหาเกี่ยวกับพระพุทธศาสนา ยังมีภาพจิตรกรรมประกอบอยู่ด้วย ความงดงามของภาพเขียนนี้นอกจากเพิ่มคุณค่าทางด้านสุนทรียศาสตร์แล้วยังสะท้อนคตินิยมในแต่ละยุคสมัยด้วย

อัปสรฟ้อนรำ  สมุดภาพวัดปากคลอง  จังหวัดเพชรบุรี  เล่ม ๑

วิกขิตตกอสุภกรรมฐาน  สมุดภาพวัดปากคลอง  จังหวัดเพชรบุรี  เล่ม ๒

เอาข่อยมาทำสมุด

           “สมุดข่อย” ทำมาจากเปลือกของต้นข่อย ซึ่งเป็นไม้ยืนต้นที่พบมากในภาคกลาง ตามบริเวณป่าและริมแม่น้ำ การทำกระดาษด้วยข่อยจึงเป็นเทคนิคที่แพร่หลายในเขตภาคกลาง มีขั้นตอนการทำดังนี้

                1. นำต้นข่อยมาลอกเอาแต่เปลือก นำไปตากแดด แล้วแช่ทิ้งน้ำไว้ 3-4 วัน กระทั่งเปลือกข่อยเปื่อยยุ่ย

                2. เอาข่อยขึ้นจากน้ำ ฉีกเป็นฝอย ใส่ปูนขาวลงไปคลุกให้ทั่ว

                3. ใส่หม้อนึ่งให้สุก หรือจนยุ่ยพอที่จะปี้ให้ละเอียดได้ แล้วหมักในน้ำปูนขาวอีก 1 วัน 

                4. ใส่ตะกร้าล้างน้ำให้ขาว บีบให้แห้งสนิท ปั้นเป็นก้อนตามขนาดที่ต้องการ

                5. นำก้อนข่อยมาละลายน้ำ แล้วเทลงแม่พิมพ์ซึ่งเป็นตะแกรงสี่เหลี่ยมผืนผ้า

                6. เกลี่ยหน้าตะแกรงให้เนื้อข่อยเสมอกัน แล้วยกไปตากแดด รอจนแห้งจึงลอกกระดาษข่อยออกจากตะแกรง

                7. หากต้องการทำสมุดขาว ทาด้วยแป้งเปียก ซึ่งได้จากแป้งข้าวเจ้าบดผสมน้ำปูนขาว แล้วเคี่ยวจนสุก หากต้องการทำสมุดดำ ใช้แป้งเปียกผสมเขม่าไฟหรือถ่านบดละเอียด จากนั้นนำไปตากแดดจนแห้ง นำแผ่นไม้ขนาดเท่าสมุดที่ต้องการมาทาบบนแผ่นกระดาษ แล้วพับกระดาษกลับไปกลับมาจนสุดแผ่นกระดาษ ก็จะได้สมุดข่อย

คังไคยหัตถี  สมุดภาพตำราคชลักษณ์

สมุดข่อย ภูมิปัญญาของบรรพชน ไม่เพียงบันทึกเรื่องราวแต่หนหลังให้พวกเราได้เรียนรู้ แต่ยังสอดแทรกไปด้วยศาสตร์ และศิลปวัฒนธรรมแต่โบราณ อีกทั้งองค์ความรู้หลายแขนง ฝากฝังไว้ลงในเนื้อแห่งเยื่อไม้ ที่ผ่านกาลเวลามาเนิ่นนาน เป็นสิ่งที่ทรงคุณค่าและควรรักษาไว้สืบไป  แล้วพบกันใหม่ครับ...mata

เรียบเรียงโดย  พรชัย  สังเวียนวงศ์  (mata)

ขอบคุณภาพจาก

http://www.oknation.net

http://www.d-fogger.comwww.be2hand.com