รถไฟฟ้ารางเบา(tram)....ระบบขนส่งมวลชนที่น่าติดตาม

 รถราง (tram) เป็นพาหนะที่วิ่งบนรางชนิดหนึ่ง มีลักษณะคล้ายรถไฟแต่จะสั้นกว่าและมีน้ำหนักเบากว่า รถรางส่วนมากใช้ไฟฟ้าจากสายไฟด้านบน (pantograph) แต่ก็ยังมีบางส่วนใช้ดีเซลอยู่ ในปัจจุบันนิยมนับรถรางเป็นประเภทหนึ่งของรถไฟฟ้ารางเบาด้วย (light rail)

นักผังเมืองจากทุกสำนักยกให้ Streetcar เป็นระบบการขนส่งมวลชนที่ดีที่สุดของโลกในขณะนี้ (แล้วไม่ทราบผังเมืองไทย เริ่มคิดกันแล้วหรือยัง?) 

ก่อนที่จะกล่าวถึงคุณประโยชน์ของ Streetcar

ขอจำแนกประเภทรถไฟฟ้าขนส่งมวลชนในเมืองที่มีใช้อยู่ในปัจจุบัน ซึ่งแบ่งออกได้เป็น 5 ประเภทได้แก่

1) รถไฟฟ้าขนส่งขนาดใหญ่ (Commuter Rail) ได้แก่  รถไฟฟ้าความเร็วสูง (High Speed Rail) รถไฟฟ้าขนส่งขนาดใหญ่ระหว่างเมืองและภาค

2)  รถไฟฟ้าขนส่งขนาดกลาง (Rapid Transit) ได้แก่ รถไฟฟ้าที่ใช้สำหรับขนส่งและสัญจรระหว่างเมือง  ภายในเมือง และระหว่างย่าน  เป็นกลุ่มรถไฟฟ้าที่ใช้ความเร็วระดับกลางซึ่งต้องใช้ระบบรางแยกออกจากการสัญจรอื่นๆ เช่น ต้องก่อสร้างรางยกระดับและก่อสร้างรางในอุโมงใต้ดิน  ทั่วไปจะเรียกรถไฟฟ้าประเภทนี้ว่า Metropolitan Line  ความเร็วรถน้อยกว่ารถไฟฟ้าขนส่งขนาดใหญ่

3) รถไฟฟ้ารางเบา (Light Rail Transit) ได้แก่รถไฟฟ้าขนาดเล็กที่วิ่งบริการเชื่อมต่อระหว่างย่านในเขตเมือง ระบบนี้สามารถวางรางวิ่งร่วมกับยวดยานอื่นๆ บนถนนก็ได้  หรือจัดวางรางให้เป็นการเฉพาะเช่นเดียวกับ Rapid Transit

4)  รถไฟฟ้ารางเบาขนาดเล็ก (Tram)  ได้แก่ รถไฟฟ้าขนาดเล็ก รู้จักกันในนามของ Streetcar  หรือ Trolley มีตู้พ่วงจำนวน 3 ตู้ (หรืออาจจะมากกว่า) streetcar ใช้ความเร็วต่ำ  สามารถวางรางวิ่งร่วมกับรถยนต์บนผิวถนน

5)  รถไฟฟ้ารางเดี่ยว (Monorail) เป็นรถไฟฟ้าที่ออกแบบรางให้ยกระดับ  โดยทั่วไปใช้สำหรับการเชื่อมต่อระหว่างสถานีบริการขนาดใหญ่ หรือในพื้นที่ซึ่งมีข้อจำกัดด้านกายภาพมาก

นอกจากระบบการขนส่งมวลชนทางรางแล้ว ยังมีระบบการขนส่งมวลชนอีกประเภทหนึ่งที่มีความยืดหยุ่นในการก่อสร้างและลงทุนมากกว่าระบบราง  ได้แก่ รถบัสขนส่งมวลชน (Bus Rapid Transit  หรือ BRT)  ซึ่งเป็นระบบขนส่งมวลชนที่อาจจะจัดช่องทางวิ่งไว้เป็นการเฉพาะหรือวิ่งร่วมกับยวดยานประเภทอื่นๆ บนถนน 

Streetcar เป็นที่นิยมในหลายสิบประเทศ ถ้านับเป็นเมือง ก็จะมากมายเลยครับ

การเติบโตอย่างชาญฉลาด (Smart Growth) กำหนดให้ระบบขนส่งมวลชนทางรางทั้ง 5 ประเภทมีผลประทบโดยตรงต่อกายภาพเมือง กิจกรรมทางเศรษฐกิจและสังคม ซึ่งสรุปได้ดังนี้

1. รูปทรงของเมือง พื้นที่บริเวณสถานีขนส่งมวลชนจะมักเป็นศูนย์กลางของแต่ละย่าน  หากกายภาพของพื้นที่ดั้งเดิมไม่มีแนวขอบทางภูมิศาสตร์ขวางกั้น เมืองจะแผ่ขยายเป็นรัศมีออกรอบสถานีขนส่งมวลชนในรูปวงกลมหรือวงรี โดยบริเวณรอบๆ สถานีจะมีสภาพเป็นแหล่งพาณิชยกรรม ศูนย์บริการชุมชน และที่อยู่อาศัย ที่มีความหนาแน่นกว่าพื้นที่ในบริเวณอื่น

2. การพัฒนาเศรษฐกิจ พื้นที่รอบสถานีซึ่งเป็นย่านพาณิชยกรรมตามปกติจะมีความคึกคักมีชีวิตชีวามากกว่าพื้นที่บริเวณอื่น เนื่องจากมีมวลของผู้ใช้บริการรถขนส่งมวลชนเป็นจำนวนมากที่สัญจรผ่านหรืออยู่อาศัยประกอบกิจกรรมทางเศรษฐกิจ  จากการศึกษาของ Smart Growth Network และ U.S.EPA พบว่าบริเวณรอบสถานีขนส่งมวลชนจะเป็นพื้นที่ซึ่งมีศักยภาพสูงที่สุดของเมืองในการพัฒนาธุรกิจอสังหาริมทรัพย์ และเป็นศูนย์รวมของอาคารสำนักงาน  รวมทั้งอาคารพักอาศัย  และจากการศึกษาของ Reconnecting America ยังได้พบว่า พื้นที่รอบสถานีขนส่งมวลชนยังศักยภาพในการสร้างงานให้กับประชาชนมากที่สุดของเมืองด้วยเช่นกัน

3  การพัฒนาพื้นที่สองข้างราง จากการศึกษาของ Smart Growth Network และ U.S.EPA  พบว่า ตามแนวถนนและสองข้างทางตามระยะการเดินถึงประมาณ 5 นาที  บริเวณดังกล่าวจะเป็นพื้นที่ที่มีศักยภาพในการลงทุนธุรกิจอสังหาริมทรัพย์  ธุรกิจบริการประเภทต่างๆ นอกจากนี้ อัตราการเพิ่มขึ้นของมูลค่าทรัพย์สินในพื้นที่บริเวณนี้จะมีสัดส่วนมากกว่าพื้นที่ในบริเวณอื่นๆ ของเมือง

4. การเป็นศูนย์รวมกิจกรรมนันทนาการของประชาชน พื้นที่รอบสถานีขนส่งมวลชนหากได้รับการพัฒนาให้อยู่ในลักษณะของ Transit Oriented Development หรือ TOD แล้ว พื้นที่แถบนี้จะมีศักยภาพในการเป็นแหล่งนันทนาการชั้นดีของเมือง

5. การขนส่งมวลชนทางรางในฐานะโครงสร้างพื้นฐานสีเขียว (Green Infrastructure)  เป็นปัจจัยสำคัญในการสร้างสรรค์สภาพแวดล้อมที่ดีให้กับเมือง ลดค่าใช้จ่ายในการเดินทางให้ประชาชน ลดปัญหามลภาวะและลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกที่ส่งผลต่อสภาวะโลกร้อน

 Streetcar เป็นที่นิยมในหลายสิบประเทศ ถ้านับเป็นเมือง ก็จะมากมายเลยครับ 

 กล่าวสำหรับรถไฟฟ้าขนาดเล็กหรือ Streetcar  ได้มีพัฒนาการมานานมากกว่า 100 ปีและได้พัฒนาการควบคู่กับระบบการคมนาคมขนส่งของเมืองมาโดยตลอด ( ตามลิ้งก์ http://inventors.about.com/library/inventors/blstreetcars.htm ) แม้อิทธิพลจากโครงสร้างพื้นฐานในระบบถนนและรถยนต์จะแย่งชิงการใช้พื้นที่ไปมาก แต่หลายเมืองใหญ่ในปัจจุบันก็ยังคงการใช้ Streetcar ตลอดมา  และได้พัฒนาเทคโนโลยีให้มีความทันสมัยอยู่โดยตลอด บางเมืองที่ได้เลิกใช้ไปแล้วเช่น นครลอสแองเจลิสของสหรัฐฯ ก็ได้กลับมาลงทุนรื้อฟื้นขึ้นมาอีกครั้ง เนื่องจากมองเห็นผลประโยชน์ที่จะได้รับในระยะยาว ทั้งนี้  ด้วยขนาดการลงทุนที่ถูกที่สุดรองมาจากระบบ  Metro Line  และเป็นระบบการขนส่งมวลชนในเมืองที่มีความคุ้มค่ามากที่สุด ด้วยปัจจัยที่ Reconnecting America ได้สรุปไว้ดังนี้

1. งบประมาณจัดซื้อเฉพาะตัวรถ Streetcar สูงกว่ารถบัส BRT ประมาณ 3 เท่า แต่เมื่อเทียบอายุการใช้งานแล้วมีความคุ้มค่ามากกว่า (BRT อายุการใช้งาน 10 ปี  Streetcar อายุการใช้งาน 30 ปี)

 2. รัฐไม่มีภาระงบประมาณการเวนคืนที่ดินสำหรับการวางราง

 3. รัฐสามารถลดค่าใช้จ่ายการลงทุนด้านวิศวกรรมโยธาในการสร้างทางยกระดับและขุดอุโมงค์ลงใต้ดิน  รวมทั้งสถานีขนส่งซึ่งเป็นค่าใช้จ่ายของโครงการมากกว่าร้อยละ 30 เมื่อเทียบจากมูลค่าการลงทุนทั้งหมด

 4. Streetcar มีอิทธิพลโดยตรงต่อการลดจำนวนการครอบครองรถยนต์และการสัญจรด้วยรถยนต์ของประชาชนในระยะยาว

 5. Streetcar ช่วยส่งแสริมความงดงามของภูมิทัศน์เมืองและกายภาพเมือง  รวมทั้งเป็นปัจจัยสนับสนุนให้เกิดการใช้ระบบขนส่งสีเขียว (Green Transportation) เช่น  การเดิน และการใช้จักรยานมากขึ้น

 ดังนั้น จึงไม่แปลกที่นักผังเมืองจากทุกสำนักยกให้ Streetcar เป็นระบบการขนส่งมวลชนในเมืองที่ดีที่สุดของโลกในขณะนี้

ปล.ถ้าประเทศไทยทำแบบนี้น่าจะเวริ์คนะครับ แต่ก็มีโปรเจ็คว่าจะสร้างเหมือนกัน