เอื้องแซะ

เอื้องแซะ หรือเอื้องซะหอม เป็นกล้วยไม้พื้นเมืองที่สำคัญของภาคเหนือ ดอกสีขาว ขนาด 2 – 3 เซนติเมตร มีกลิ่นหอม กลีบหนาเป็นมัน บานได้นาน ออกดอกตามข้อ 1 – 3 ดอกต่อช่อ ปากมี 3 แฉก กลีบปากสีเหลือง สีเหลืองอมเขียว หรือสีเหลืองอมแสด มักเกาะอยู่ตามต้นไม้ใหญ่ บนภูเขาสูง อากาศหนาวเย็น ชื้น มีเมฆหมอกปกคลุมตลอดปี ดอกบานสะพรั่งส่งกลิ่นหอมอ่อน ๆ ท่ามกลางความหนาวเย็นของหมอกหนา ในช่วงเดือนพฤศจิกายน – กุมภาพันธ์ ในประเทศไทยพบมากในพื้นที่ป่าดิบแล้งและป่าสนของจังหวัดแม่ฮ่องสอนและเชียงใหม่ที่ความสูงจากระดับน้ำทะเล 1,000 เมตรขึ้นไป แต่จากสภาพการณ์ปัจจุบัน ซึ่งพื้นที่ป่าไม้อันเป็นแหล่งกำเนิดถูกทำลายลงอย่างมาก ตลอดจนปัญหาการลักลอบเก็บต้นออกจากป่าเพื่อจำหน่ายคราวละมาก ๆ ส่งผลให้จำนวนเอื้องแซะหอมในป่าลดปริมาณลงอย่างต่อเนื่องทุกปี 

เอื้องแซะหอมเป็นกล้วยไม้ไทยที่มีศักยภาพในเชิงเศรษฐกิจ ทั้งเพื่อการผลิตเป็นต้นกล้วยไม้กระถางดอกหอม และการปลูกเลี้ยงเพื่อผลิตดอกสำหรับนำไปสกัดเป็นน้ำหอมหรือเครื่องหอม การส่งเสริมให้ประชาชนในพื้นที่ป่าแหล่งกำเนิดซึ่งส่วนใหญ่มีฐานะยากจนได้ปลูกเลี้ยงเป็นการค้า เป็นอีกวิธีหนึ่งที่สามารถอนุรักษ์และพัฒนาเอื้องแซะหอมอย่างยั่งยืนได้ ดังนั้น จึงได้จัดทำโครงการวิจัยเพื่อศึกษา หารูปแบบการปลูกเลี้ยงที่ง่ายและเหมาะสมกับพฤติกรรมของคนในชุมชน โดยได้เปรียบเทียบชนิดของภาชนะและวัสดุปลูกที่มีราคาถูกและหาได้ง่ายในท้องถิ่นซึ่งทำให้เอื้องแซะหอมเจริญเติบโตดี มีดอกดก เพื่อการสร้างอาชีพและเพิ่มรายได้ ตลอดจนเป็นแหล่งศึกษาเรียนรู้ของคนในชุมชนและประชาชนที่สนใจ ทั้งยังสามารถลดปัญหาการลักลอบเก็บต้นออกมาจากป่าได้อีกทางหนึ่ง

เอื้องแซะ ของสูงล้ำค่า......คนต่ำใต้ลุ่มฟ้าอย่าหมายได้ชมเชย 

เอื้องแซะถูกจัดว่าเป็นไม้ต้องห้ามของราชวงศ์ล้านนาเมื่อ ๗๐๐ กว่าปีที่แล้ว 
เป็นเครื่องสักการะชั้นสูง เป็นบรรณาการ 
(ส่วย) อย่างหนึ่งที่ชาวลัวะที่อาศัยอยู่ในดินแดนแถบเชียงใหม่ เชียงราย 
แม่ฮ่องสอนส่งให้เจ้ามหาชีวิต หรือกษัตริย์ผู้ครองล้านนาแทนการเกณฑ์แรงงาน 
เป็นของสูงค่าจากผืนป่าสู่คุ้มหลวงแลหอคำ คนต่ำใต้ลุ่มฟ้า อย่าหมายว่าจะได้ยล

เอื้องแซะจัดเป็นไม้ตระกูลหวาย ดอกบานในช่วงเดือนพฤศจิกายน -- เดือนมีนาคม 

ดอกมีกลิ่นหอม กลีบดอกมีสีขาว เมื่อบานแล้วนานวันเข้า
จะกลายเป็นสีแสดแกมเหลือง 
ชาวแม่สะเรียงนิยม นำมาบูชาพระ หรือประดับบ้านเรือน 
โดยปักใส่กระถางที่มีดินทรายพอให้ชื้น
ดอกเอื้องแซะจะส่งกลิ่นหอมอยู่ได้เป็นเวลานาน 
สาวเมืองเหนือนิยมนำดอกเอื้องมาแซมผม
ชายใดที่เอาเอื้องแซะแซมผมให้คนรัก จะเป็นสิ่งที่ทำให้คนรักรู้ว่าเขารักเธอจริง 
ยกย่องเธอเสมอเหมือนที่เอื้องแซะเป็นของสูงก็ต้องคู่ควรกับสาวเจ้า 

ตำนานนั้นบอกว่ามีหนุ่มสาวคู่หนึ่ง รักกันมาก 
วันหนึ่งผู้บ่าวของสาวเจ้าบอกว่าจะไปหาเงินทองของหมั้นมาหมายมั่นสาวเจ้า 
สาวเจ้าเข้าใจในเหตุผลของคนรักจึงบอกว่าไปเถิดข้าเจ้าจะรอ
จากวันเป็นเดือน จากเดือนเป็นปี บ่าวคนรักก็ไม่กลับมา
แม้แต่ข่าวคราวสาวเจ้าก็ไม่ได้รับ 
เธอไม่แม้แต่สักนิดที่จะคลางแคลงใจว่าคนรักจะลืมเลือนหรือแปรใจให้คนอื่น 
เสียแล้วหรือแม้แต่ว่าเขาได้ล้มหายตายจาก 
เธอยังคงรอด้วยใจที่เปี่ยมไปด้วยความหวัง 
ทุกคืนก่อนนอนเธอจะไหว้พระ อธิษฐานให้คนรักกลับคืน 
จนถึงเวลาที่เธอต้องละสังขาร ด้วยจิตที่ยังผูกพันวิญญาณเธอ
จึงลอยไปหุ้มห่มเป็นขนสีดำเหมือนความเศร้าในจิตใจกับกิ่งก้านดอกเอื้องแซะ 
ยามดอกบานจะส่งกลิ่นหอมอ่อนๆ คล้ายดอกพิกุล 
แต่ไม่ใช่แต่หอมแบบลึกลับชวนหลงใหล
กลิ่นหอมจะขจรขายไปตามสายลม 
สาวใดได้กลิ่นนั้นก็เหมือนกับว่าได้มาไว้แซมผม 

 อ. มาลา  คำจันทร์ ปราชญ์ล้านนา และกวีซีไรต์ ได้กล่าวถึงความสำคัญของเอื้องแซะที่มีต่อวิถีชีวิตของคนล้านนา ว่า ดอกเอื้องแซะนั้นเป็นของสูง หายาก  ต้องใช้ความพยายาม  นาน ๆ ถึงจะได้เห็น  ดังในสมัย รัชกาลที่ 7 เสด็จประพาสเมืองเชียงใหม่ ชาวลัวะชาวดอย ต่างไปหา เอื้องแซะมาถวาย  เพราะเป็นเอื้องที่มีกลิ่นหอมนาน ไม่เหมือนเอื้องทั่วไป สำหรับในเรื่องเจ้าจันทร์ผมหอมนั้น อ.มาลา  คำจันทร์ ได้นำไปผูกไว้ในเรื่องเพื่อ ให้เห็นถึงความพยายามของพ่อเลี้ยงที่เสมือนคนต่ำต้อย เจ้าจันทร์นั้นเปรียบเสมือนเป็นของสูงดังเช่นเอื้องแซะ แต่พ่อเลี้ยงคนปะล่องก็พยายามจะนำมาเชยชมให้ได้ด้วยวิธีการที่สุจริตถูกต้องด้วยทำนองคลองธรรม  สำหรับเอื้องคำที่เจ้าหล้าเคยเหน็บแซมเสียบผมเจ้าจันทร์นั้นก็เปรียบเสมือน เป็นสัญลักษณ์กลาย ๆ ว่าเจ้าหล้าถึงจะเป็นเจ้าจริง แต่เป็นเพียง “บะเต้าปลายเครือ บ่าแต๋งปลายเถา” ยศถาบรรดาศักดิ์ รวมทั้ง ทรัพย์สมบัติอาจมีไม่มาก ให้เจ้าจันทร์ได้แต่สิ่งที่ธรรมดาสามัญทั่วไปที่ใคร ๆ ก็มีได้      แต่ก่อนไม่มีใครกล้าเด็ด เอื้องแซะ เพราะถือว่าเป็นของสูง เป็นของสำหรับเจ้า เป็นของพุทธบูชา   ไม่มีใครกล้านำมาปลูกมาเลี้ยง     เพราะปลูกยาก      ดูแลยากประการหนึ่งด้วย  แต่ในปัจจุบันนี้ไม่มีเจ้าไม่มีนายเหมือนแต่ก่อน คนรุ่นใหม่ใครใคร่ได้ก็เด็ดมาเชยชม เอามาเป็นของตนเองจนได้ บางครั้งก็ไม่ได้คำนึงถึงกติกากฎเกณฑ์ของสังคมแต่อย่างใด  นอกจากนี้แล้วเอื้องแซะยังเคยใช้เป็นเครื่องบรรณาการ              ระหว่างแม่ฮ่องสอนสู่เมืองเชียงใหม่     และเป็นเครื่องบรรณาการของล้านนาเพื่อมอบให้แก่กรุงรัตนโกสินทร์  ดังนั้นเอื้องแซะจึงเป็นสัญลักษณ์ที่ลึกลับ มีเสน่ห์ เป็นดอกไม้ต้องห้าม เป็นของสูงบนภูสูง .
 

อันนี้แถมคับเพลง เอื้องแซะทางเหนือ

ผิดพลาดประการใดขอสูมาอภัยตวยคับ