หน้าแรก ตรวจหวย เว็บบอร์ด ควิซ แชร์ลิ้ง Page อัลบั้ม คำคม Glitter เกมถอดรหัสภาพ คำนวณ การเงิน ราคาทองคำ กินอะไรดี
ข้อตกลงการใช้บริการนโยบายความเป็นส่วนตัวนโยบายเนื้อหานโยบายการสร้างรายได้About Usติดต่อเว็บไซต์แจ้งเนื้อหาไม่เหมาะสม

ย้อนรอยประวัติศาสตร์ความเย็นของสยาม ก่อนมีตู้เย็นและน้ำแข็ง คนโบราณคลายร้อนอย่างไร และเหตุใดน้ำแข็งก้อนแรกจึงถูกหาว่า "ปั้นน้ำเป็นตัว"

เขียนโดย Kyogisa

       ในบ่ายวันที่อากาศร้อนอบอ้าว การเดินไปเปิดตู้เย็นหยิบน้ำแข็งใส่แก้วแล้วรินน้ำเย็นจัดตามลงไปเป็นเรื่องธรรมดาในชีวิตประจำวัน แต่หากย้อนกลับไปในยุคที่สยามยังไม่มีไฟฟ้า ไม่มีตู้เย็น และไม่มีน้ำแข็งแม้แต่ก้อนเดียว บรรพบุรุษของเรามีวิธีสร้างความเย็นฉ่ำชื่นใจได้อย่างไร ยิ่งไปกว่านั้น เมื่อน้ำแข็งก้อนแรกเดินทางข้ามน้ำข้ามทะเลมาถึงราชสำนักสยามในสมัยรัชกาลที่ 4 ผู้ใหญ่ในวังบางคนกลับไม่เชื่อว่ามีอยู่จริง ถึงขั้นเอ็ดผู้ที่นำข่าวมาบอกว่าเป็นเรื่องโกหกหลอกลวง หรือที่เรียกว่า "ปั้นน้ำเป็นตัว" บทความนี้จะพาคุณย้อนรอยเส้นทางประวัติศาสตร์ความเย็นของสยาม ตั้งแต่วิถีภูมิปัญญาพื้นบ้านไปจนถึงจุดกำเนิดของไอติมกะทิและน้ำแข็งไสในความทรงจำ

ภูมิปัญญาความเย็นแบบสยามดั้งเดิม: หม้อดินเผาและศาสตร์แห่งดินประสิว

       ในสมัยอยุธยามาจนถึงยุครัตนโกสินทร์ตอนต้น ความเย็นตามธรรมชาติที่เข้าถึงได้ง่ายที่สุดของชาวบ้านซ่อนอยู่ใน "หม้อดินเผา" ที่ตั้งไว้ในร่มเงาไม้ริมชานเรือน หรือซุ้มฮ้านน้ำหม้อหน้าบ้านของชาวล้านนาที่คอยต้อนรับคนเดินทาง เคล็ดลับความเย็นอยู่ที่เนื้อดินเผาซึ่งไม่เคลือบเงา ทำให้มีรูพรุนขนาดเล็กนับล้านรู เมื่อตั้งไว้ในที่ร่มที่มีลมพัดผ่าน น้ำด้านในจะซึมผ่านรูพรุนออกมาที่ผิวหม้อด้านนอกแล้วระเหยไปในอากาศ กระบวนการระเหยนี้ช่วยดึงความร้อนออกจากน้ำภายในหม้อ ทำให้น้ำดื่มเย็นลงตามธรรมชาติ ยิ่งเมื่อนำดอกมะลิมาลอยหรือใช้แช่ข้าวแช่ในฤดูร้อน ก็ยิ่งเพิ่มความหอมเย็นชื่นใจ

       สำหรับงานเลี้ยงระดับเจ้านายในราชสำนักที่ต้องการแช่เครื่องดื่มจากต่างแดนให้เย็นจัดยิ่งกว่าน้ำในหม้อดินเผา มีบันทึกของ เฟรดเดอริก อาร์เธอร์ นีล ชาวอังกฤษที่ได้รับเชิญไปร่วมงานเลี้ยงวันคริสต์มาสของพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ในสมัยรัชกาลที่ 3 เล่าว่า มีการเสิร์ฟแชมเปญที่ทำให้เย็นจัดโดยไม่ใช้น้ำแข็ง ด้วยการใช้กรรมวิธีเดียวกับค่ายทหารอังกฤษในอินเดีย คือการนำขวดเครื่องดื่มไปแช่ในถังที่ผสม "ดินประสิว" และน้ำเข้าด้วยกัน เมื่อดินประสิวและเกลือละลายในน้ำ จะเกิดปฏิกิริยาดูดความร้อนรอบข้าง ทำให้น้ำในถังเย็นจัดลงอย่างรวดเร็ว หลักการทางวิทยาศาสตร์นี้เองที่ต่อมากลายเป็นรากฐานของการเขย่าถังไอติมโบราณ

น้ำแข็งก้อนแรกข้ามทะเลสู่สยาม กับตำนานคำกล่าวหา "ปั้นน้ำเป็นตัว"

       จุดเปลี่ยนสำคัญเกิดขึ้นในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 เมื่อน้ำแข็งก้อนแรกเดินทางข้ามทะเลจากสิงคโปร์มายังกรุงเทพมหานครกับเรือกลไฟเจ้าพระยา เพื่อป้องกันไม่ให้น้ำแข็งละลายกลางทะเลเมืองร้อน จึงต้องบรรจุแท่งน้ำแข็งขนาดมหึมาลงในหีบไม้ฉำฉาแล้วกลบทับด้วยขี้เลื่อยอย่างหนาแน่นเป็นฉนวนกันความร้อน ทว่ากว่าเรือจะแล่นมาถึงสยาม น้ำแข็งก้อนยักษ์ก็ละลายเหลือขนาดเพียงชามอ่างขนาดกลางเท่านั้น

       รัชกาลที่ 4 โปรดเกล้าฯ ให้แบ่งปันสิ่งมหัศจรรย์นี้แก่เจ้านายและข้าราชการผู้ใหญ่ ทั้งยังทรงปั้นน้ำแข็งก้อนเล็กใส่พระโอษฐ์เจ้านายพระองค์เล็กให้ทรงอมเล่น แต่สำหรับผู้ใหญ่ในวังหลายคนที่คุ้นเคยเพียงว่าน้ำคือของเหลว ข่าวเรื่องน้ำแข็งกลับฟังดูเหลือเชื่อ ดังบันทึกของ เอนก นาวิกมูล ศิลปินแห่งชาติ ที่เล่าถึงเหตุการณ์เมื่อรัชกาลที่ 4 รับสั่งให้โขลนไปตามเจ้าจอมมารดาวาดมาดูน้ำแข็ง เมื่อโขลนไปกราบเรียนว่ามีรับสั่งให้ขึ้นไปดูน้ำแข็ง เจ้าจอมมารดาวาดถึงกับขมวดคิ้วถามย้ำและเอ็ดกลับทันทีว่า "เอ็งนี่ปั้นน้ำเป็นตัว" เพราะไม่เชื่อว่าน้ำจะปั้นให้เป็นก้อนแข็งขึ้นมาได้ จนกระทั่งได้ขึ้นไปเห็นก้อนน้ำใสเย็นเฉียบด้วยตาตนเองจึงยอมเชื่อว่าน้ำแข็งมีอยู่จริง

3 จุดเปลี่ยนสำคัญ จากของฟุ่มเฟือยในวังสู่โรงน้ำแข็งของชาวบ้าน

       หลังจากน้ำแข็งก้อนแรกสร้างความตื่นตะลึงในราชสำนัก น้ำแข็งได้ก้าวผ่านจุดเปลี่ยนสำคัญ 3 ระยะ ก่อนจะแพร่หลายสู่ชีวิตประจำวันของคนไทย

       ระยะที่ 1 ของหรูหราเฉพาะในรั้ววัง: ในช่วงแรกน้ำแข็งยังคงเป็นของหายากที่มีเฉพาะในวังและงานเลี้ยงชนชั้นสูง ต่อมาในปี พ.ศ. 2414 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 ทรงนำเครื่องทำไอศกรีมขนาดเล็กจากสิงคโปร์เข้ามาในสยาม ทำให้ไอศกรีมกลายเป็นของหวานแปลกใหม่ที่น่าตื่นตาตื่นใจ

       ระยะที่ 2 เริ่มต้นเป็นสินค้าการค้า: เมื่อความต้องการบริโภคเพิ่มสูงขึ้น น้ำแข็งจึงเริ่มเข้าสู่ระบบการค้า โดยมีหลักฐานโฆษณาในหนังสือพิมพ์เมื่อปี พ.ศ. 2432 ระบุว่ามีน้ำแข็งวางจำหน่ายในสยามทุกวัน

       ที่ 3 กำเนิดโรงน้ำแข็งในประเทศ: ในปี พ.ศ. 2448 พระยาภักดีนรเศรษฐ (นายเลิศ) ได้ก่อตั้ง "โรงน้ำแข็งสยาม" ขึ้นที่สะพานเหล็กล่าง ถนนเจริญกรุง เมื่อสามารถผลิตน้ำแข็งก้อนใหญ่ได้เองในประเทศ น้ำแข็งจึงหลุดพ้นจากการเป็นของสูงค่าในวัง กระจายไปตามตลาดสดและตรอกซอกซอยกลายเป็นส่วนหนึ่งของวิถีชีวิตชาวบ้าน

"คนนั่งรถยนต์กินไอศกรีม คนเดินถนนกินไอติม" รสชาติความเย็นที่สะท้อนวิถีชีวิต

       เมื่อน้ำแข็งเดินทางมาถึงมือประชาชนทั่วไป ของหวานเย็นจึงสะท้อนภาพการบริโภคที่แตกต่างกันตามยุคสมัย ดังคำเปรียบเปรยในงานเขียนของ ลาวัณย์ โชตามระ และ ส.พลายน้อย ศิลปินแห่งชาติ ที่บันทึกไว้ว่า "คนนั่งรถยนต์ก็กินไอศกรีม ส่วนคนเดินถนนก็กินไอติม"

       ในภัตตาคารหรูริมถนน ผู้มีฐานะที่นั่งรถยนต์มาจะสั่ง "ไอศกรีม" เนื้อเนียนข้นที่ปรุงจากนมและครีมนำเข้าจากต่างประเทศ ขณะที่ริมทางเท้าด้านนอก พ่อค้าหาบเร่จะนั่งเขย่าถังไม้ด้วยสองมือเพื่อทำ "ไอติม" ขายให้คนเดินถนนและเด็กในราคาเพียงไม่กี่สตางค์ เนื่องจากนมและครีมมีต้นทุนสูง พ่อค้าชาวบ้านจึงประยุกต์ใช้วัตถุดิบท้องถิ่นอย่างน้ำตาลทรายละลายน้ำ ผสมน้ำมะพร้าวน้ำหอม เหยาะกลิ่นดอกนมแมว และใส่เนื้อมะพร้าวหั่นชิ้นเล็ก เทลงในถังสังกะสีทรงกลมที่วางซ้อนกลางถังไม้ใบใหญ่ อัดน้ำแข็งทุบโรยสลับเกลือเม็ดรอบถัง คลุมด้วยกระสอบหนา แล้วออกแรงหมุนเขย่าถังอย่างต่อเนื่องจนน้ำมะพร้าวจับตัวเป็นเกล็ดน้ำแข็งรสหวานหอม ก่อนจะต่อยอดมาเป็น "ไอติมกะทิ" โรยถั่วลิสงคั่วที่ครองใจคนไทยมาจนทุกวันนี้

       นอกจากนี้ คนไทยยังนำน้ำแข็งมาทุบและไสเป็นเกล็ดหิมะใส่ในขนมไทยอย่างลอดช่อง ทับทิมกรอบ และลูกชิด รวมถึงภูมิปัญญาของชาวจีนในจังหวัดเพชรบุรีที่ไสน้ำแข็งก้อนใหญ่เป็นเกล็ดละเอียดอัดใส่แท่งเสียบไม้ราดน้ำหวานเรียกว่า "จ้ำบ๊ะ" ก่อนที่ในราวปี พ.ศ. 2490 เมื่อนมข้นหวานเริ่มแพร่หลาย จึงเกิดการราดนมข้นหวานเพิ่มลงไป กลายเป็นความทรงจำวัยเด็กแสนสดชื่นของคนไทยหลายรุ่น

สรุปเส้นทางแห่งความเย็นของสยาม

เรื่องราวของน้ำแข็งในสยามสะท้อนให้เห็นว่า สิ่งธรรมดาที่เราหยิบออกจากตู้เย็นได้ทุกวันนี้ ครั้งหนึ่งเคยเป็นของมหัศจรรย์ข้ามทะเลที่ผู้คนไม่เชื่อว่ามีอยู่จริง ผ่านการผสมผสานระหว่างเทคโนโลยีสมัยใหม่กับภูมิปัญญาพื้นบ้านของคนไทย ไม่ว่าจะเป็นหม้อดินเผา การใช้ดินประสิวแช่เย็น ไปจนถึงการดัดแปลงวัตถุดิบท้องถิ่นอย่างน้ำมะพร้าวและกะทิให้กลายเป็นไอติมถังเขย่าและน้ำแข็งไส ความเย็นที่เคยจำกัดอยู่เพียงในรั้ววังจึงค่อย ๆ แปรเปลี่ยนเป็นความสุขเรียบง่ายที่คนทุกชนชั้นเข้าถึงได้อย่างเท่าเทียม


เนื้อหาโดย: Kyogisa
⚠ แจ้งเนื้อหาไม่เหมาะสม 
Kyogisa's profile
มีผู้เข้าชมแล้ว 5 ครั้ง
เขียนโดย Kyogisa
นักเขียนข่าวออนไลน์ ติดตามสถานการณ์ทั้งในต่างประเทศ ความเชื่อ สิ่งลี้ลับ ดวงชะตา และสถิติชาวบ้าน เลขเด็ดสำนักดังต่างๆ
เป็นกำลังใจให้เจ้าของกระทู้โดยการ VOTE และ SHARE
Hot Topic ที่น่าสนใจอื่นๆ
เลข"ม้าวิ่ง" 1 ธันวาคม 2569เปิด 5 ประเทศที่มีระบบขนส่งสาธารณะดีที่สุดในโลก เดินทางตรงเวลา ครอบคลุมทั่วถึง จนคนไม่จำเป็นต้องมีรถส่วนตัวเลขน่าจับตา "แต๋วจ๋า พารวย" วันที่ 1 ธันวาคม 2569เปิด 4 จังหวัดไทยที่มีทรัพยากรแร่หลากหลาย ตั้งแต่ทองคำ ดีบุก ไปจนถึงแร่โลหะหมาแลกคุถัง อาชีพรถเร่ในอดีตที่หายไปจากหมู่บ้านไทยกรมอุตุฯ เตือนฝนตกหนักถึงหนักมาก 9 จังหวัด เสี่ยงน้ำท่วมฉับพลันและน้ำป่าไหลหลาก ระหว่างวันที่ 20–22 พฤศจิกายน 25693 สำนักดังปล่อยแนวทางงวด 1 ธันวาคม 2569 ขนมไทย อ.น๊อตตี้ ใต้ฟ้า และเจ๊เขียว มีชุดเลขให้จับตาเปิดรายชื่อ 5 นักธุรกิจหญิงไทย ผู้ทรงอิทธิพลติดอันดับโลกจากนิตยสารการเงินชั้นนำ! เบื้องหลังผู้นำหญิงที่ขับเคลื่อนธุรกิจยักษ์ใหญ่ระดับเอเชียราคาดิ่งจนน่าตกใจ! เปิด 5 รถยนต์มือสองรุ่นยอดนิยม จากรถที่เคยราคาแรง วันนี้ราคาร่วงจนคนซื้อยิ้ม คนขายกุมขมับICJ มีคำพิพากษาถึงที่สุดในคดี "แกมเบีย" ยื่นฟ้อง "เมียนมา" ประเด็นฆ่าล้างเผ่าพันธุ์แม่น้ำหนึ่ง งวด 1 ธ.ค. 69 เลขธูปปู่ 395 ชุดหัวใจ 6 คู่ 549-369 และอีก 10 ชุดเลขสองตัวมหาวิทยาลัยพระสงฆ์ แห่งแรกที่ก่อตั้งขึ้นในประเทศไทย
ดู Hot Topic ทั้งหมด
ย้อนรอยความเค็มในครัวสยาม ก่อนมี "น้ำปลาขวด" คนไทยในอดีตใช้อะไรปรุงรส?ย้อนรอย "สเต๊กเนื้อวาฬ" เมนูรักชาติในสงครามโลกที่ชาวอเมริกันปฏิเสธ ก่อนพลิกโฉมสู่ตำนานอนุรักษ์ระดับโลกประวัติศาสตร์เอสการ์โก — อาหารหรูที่คนส่วนใหญ่ทั่วโลกไม่กล้าแตะต้องเปิดตำนาน "ซุป" เมนูที่เก่าแก่ที่สุดในโลก ที่เปลี่ยนวิวัฒนาการมนุษย์และให้กำเนิดร้านอาหารแห่งแรก
ตั้งกระทู้ใหม่