ประวัติส้มตำ 7 เรื่องที่หลายคนไม่รู้ มะละกอมาจากไหน ทำไมเรียกส้มตำไม่ใช่ตำส้ม
ส้มตำจานโปรดที่เรากินกันแทบทุกสัปดาห์ เคยสงสัยไหมครับว่าประวัติส้มตำเป็นมาอย่างไร เพราะพระเอกของจานอย่างมะละกอ จริง ๆ แล้วไม่ใช่พืชพื้นเมืองของบ้านเราเลย แถมคำว่า "ส้มตำ" ก็อาจเป็นคำที่ถูกสลับมาจากคำเดิมอีกต่างหาก
วันนี้ผมเลยไปค้นประวัติส้มตำจากแหล่งข้อมูลที่เชื่อถือได้ ทั้งนิตยสารศิลปวัฒนธรรม บทอธิบายของคุณสุจิตต์ วงษ์เทศ เว็บไซต์มิชลิน ไกด์ และเอกสารด้านพืชสวนของมหาวิทยาลัยเพอร์ดิว (Purdue) มาสรุปเป็น 7 เรื่องที่หลายคนไม่รู้ครับ บอกไว้ก่อนว่าเรื่องนี้ยังไม่มีข้อยุติแน่ชัด นักวิชาการแต่ละท่านมองต่างกัน ผมจะเล่าให้ครบทุกมุมครับ
สรุปเร็ว ประวัติส้มตำ 7 เรื่อง
- มะละกอมีถิ่นกำเนิดในเขตร้อนของทวีปอเมริกา ชาวสเปนนำเมล็ดไปฟิลิปปินส์ราว ค.ศ. 1550 ก่อนแพร่ต่อไปถึงมะละกาและอินเดีย
- ชื่อ "มะละกอ" มีคำอธิบายว่ามาจากชื่อเมืองมะละกา ส่วนคนอีสานและลาวเรียก "บักหุ่ง" หรือ "หมากหุ่ง"
- มะละกอเข้ามาในสยามเมื่อไร ยังเถียงกันอยู่ มีทั้งฝั่งที่ว่าสมัยอยุธยา และฝั่งที่ว่าต้นกรุงรัตนโกสินทร์
- "ตำส้ม" ของอีสานมีมาก่อน คำว่า ส้ม แปลว่า เปรี้ยว และเดิมตำได้ทั้งมะม่วง แตงกวา หรือผลไม้ตามฤดูกาล
- ตำราแม่ครัวหัวป่าก์ (พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. 2451) ยังไม่มีสูตรชื่อส้มตำ มีแต่ "ปูตำ" ที่ใช้มะขาม
- มีคำบอกเล่าว่าเกือบ 100 ปีก่อน ที่แพร่ก็มีตำส้มใส่มะละกอขายเด็กนักเรียนจานละ 1 สตางค์แล้ว
- ส้มตำดังในกรุงเทพฯ หลังสงครามโลกครั้งที่ 2 จากย่านร้านอาหารอีสานข้างสนามมวยราชดำเนิน
1. มะละกอ พระเอกของส้มตำ ไม่ใช่พืชไทยแท้
เริ่มกันที่วัตถุดิบหลักก่อนเลยครับ ตามข้อมูลจากหนังสือ Fruits of Warm Climates ของ Julia Morton ที่มหาวิทยาลัยเพอร์ดิวเผยแพร่ไว้ มะละกอเชื่อกันว่าเป็นพืชพื้นเมืองของเขตร้อนในทวีปอเมริกา อาจอยู่แถบเม็กซิโกตอนใต้และอเมริกากลางที่อยู่ติดกัน แม้จะยังระบุแหล่งกำเนิดที่แน่ชัดไม่ได้
เส้นทางที่มะละกอเดินทางมาถึงฝั่งเอเชียก็น่าสนใจมากครับ
- มีบันทึกว่าเมล็ดถูกนำไปปานามาและสาธารณรัฐโดมินิกันก่อน ค.ศ. 1525
- ชาวสเปนนำเมล็ดไปฟิลิปปินส์ราว ค.ศ. 1550
- จากฟิลิปปินส์ มะละกอเดินทางต่อไปถึงมะละกาและอินเดีย
ตอนชาวยุโรปเห็นมะละกอครั้งแรก ก็ตั้งชื่อเล่นให้ว่า "tree melon" หรือแตงที่ขึ้นบนต้นครับ ฟังแล้วก็ไม่แปลกใจ เพราะผลมันหน้าตาคล้ายแตงจริง ๆ
2. ทำไมถึงเรียก "มะละกอ" และแต่ละภาคเรียกต่างกันอย่างไร
คุณสุจิตต์ วงษ์เทศ นักวิชาการอิสระ อธิบายไว้ในบทความที่เว็บไซต์เส้นทางเศรษฐีของข่าวสดนำมาเผยแพร่ว่า มะละกอแพร่ไปพร้อมการล่าอาณานิคมของสเปนถึงฟิลิปปินส์ แล้วมีคนนำมาปลูกที่เมืองมะละกา ซึ่งสมัยก่อนออกเสียงชื่อเมืองว่า "มะละกอ" พืชชนิดใหม่นี้จึงได้ชื่อตามเมืองที่มันจากมาครับ
ที่สนุกคือคนไทยแต่ละพื้นที่เรียกมะละกอไม่เหมือนกันเลย ตามที่บทความเดียวกันรวบรวมไว้
- ภาคกลาง เรียก มะละกอ
- อีสาน เรียก บักหุ่ง หรือ หมากหุ่ง ส่วนที่เลยเรียก หมากกอ
- ภาคเหนือ เรียก บะก๊วยเทศ
- ภาคใต้ส่วนใหญ่ เรียก ลอกอ ขณะที่สตูลเรียก แตงตัน ปัตตานีเรียก มะเต๊ะ และยะลาเรียก ก๊วยลา
ใครอยู่ภาคไหน เรียกมะละกอว่าอะไร มาบอกกันในคอมเมนต์ได้นะครับ ผมว่าน่าจะมีชื่อเรียกอีกหลายแบบที่ยังไม่ถูกรวบรวม
3. มะละกอเข้ามาในสยามเมื่อไร คำตอบยังไม่ตรงกัน
ข้อนี้แหละครับที่ผมว่าน่าสนใจที่สุด เพราะแหล่งข้อมูลแต่ละที่ให้ภาพไม่เหมือนกัน
ฝั่งที่ว่ามาตั้งแต่สมัยอยุธยา
บทความของคุณธงชัย ลิขิตพรสวรรค์ ในนิตยสารศิลปวัฒนธรรม ฉบับกุมภาพันธ์ 2555 เล่าว่ามะละกอแพร่เข้ามาถึงกรุงศรีอยุธยาตั้งแต่ก่อนแผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์มหาราช โดยอ้างว่าราชทูตเดอ ลา ลูแบร์ บันทึกไว้ว่าพบผลมะละกอ แต่ชาวสยามเรียกว่าแตงไทย
ฝั่งที่ว่าเพิ่งมาสมัยต้นกรุงรัตนโกสินทร์
ส่วนคุณสุจิตต์ วงษ์เทศ เห็นว่ามะละกอแพร่เข้าภาคกลางลุ่มน้ำเจ้าพระยาสมัยต้นกรุงรัตนโกสินทร์ และในเอกสารฝรั่งครั้งกรุงศรีอยุธยามีแต่ผลไม้อื่น ๆ ไม่มีมะละกอ
อีกมุมหนึ่ง มะละกออาจมาทางกัมพูชา
บทความในเว็บไซต์ The Isaan Record เสนอว่า "บักฮุ่ง" อาจมาถึงอีสานผ่านราชอาณาจักรกัมพูชา ไม่ใช่ผ่านกรุงศรีอยุธยา โดยชี้ว่าคำเรียกมะละกอในภาษาเขมรออกเสียงคล้ายคำว่า บักฮุ่ง ผู้เขียนตั้งคำถามชวนคิดด้วยว่า ถ้าคนอีสานรับมะละกอมาจากกรุงเทพฯ จริง ทำไมถึงไม่เรียกว่ามะละกอ
สรุปตรงนี้แบบตรงไปตรงมาเลยครับ ยังไม่มีคำตอบเดียวที่ทุกฝ่ายยอมรับ แต่ที่ตรงกันคือมะละกอเป็นพืชที่เดินทางข้ามโลกมาจากทวีปอเมริกา
4. "ตำส้ม" มีมาก่อน ทำไมคนภาคกลางเรียก "ส้มตำ"
มาถึงคำถามในชื่อบทความครับ คำว่า "ส้ม" ในภาษาอีสานและลาวแปลว่า เปรี้ยว ส่วน "ตำ" คือการโขลกในครก
คุณสุจิตต์อธิบายว่าวัฒนธรรมลาวในอีสานมีของกินที่เรียกว่า "ตำส้ม" มาแต่ดั้งเดิม คือเอาผลไม้อย่างมะม่วงมาตำประสมกับเครื่องปรุงให้รสเปรี้ยวนำ ส่วนคำว่า "ส้มตำ" น่าจะเกิดขึ้นในกรุงเทพฯ หรือภาคกลางลุ่มน้ำเจ้าพระยา ด้วยการสลับคำ "ตำส้ม" นั่นเอง
ก่อนจะมีมะละกอ คนอีสานก็ตำกินกันอยู่แล้วครับ ตัวอย่างที่แหล่งข้อมูลยกไว้ก็เช่น
- ตำมะม่วง ตำแตงกวา และตำแตงต่าง ๆ
- ใช้ปลาร้าหรือปลาแดกเป็นส่วนผสมมาแต่ดั้งเดิม เพื่อให้รสเค็ม
- มิชลิน ไกด์ ก็ระบุว่าคนอีสานอาจมีเมนูนี้มานาน เพียงแต่ใช้ผักผลไม้รสเปรี้ยวตามฤดูกาลมาตำ ก่อนจะนิยมใช้มะละกอในภายหลัง
แปลว่า "วิธีตำ" น่าจะเก่ากว่า "มะละกอ" ครับ มะละกอเป็นแค่วัตถุดิบใหม่ที่มาเข้ากับวิธีกินแบบเดิมได้พอดี
5. ตำราอาหารเก่ายังไม่มีเมนู "ส้มตำ"
หลักฐานที่ผมว่าเด็ดที่สุดคือตำราอาหารครับ
- แม่ครัวหัวป่าก์ ของท่านผู้หญิงเปลี่ยน ภาสกรวงศ์ พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. 2451 ไม่มีสูตรที่ชื่อส้มตำเลย มีแต่เมนูใกล้เคียงชื่อ "ปูตำ" ที่ใช้มะขามเป็นส่วนผสมหลัก อยู่ในเล่มที่ 3 หน้า 98
- ตำรับสายเยาวภา ซึ่งมิชลิน ไกด์ ระบุว่าพิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. 2478 มีเมนู "ข้าวมันส้มตำ" คือข้าวมันหุงกะทิกินคู่ส้มตำมะละกอ
ส้มตำในข้าวมันส้มตำนั้น ตามที่ศิลปวัฒนธรรมเล่า จะใส่กุ้งแห้งกับถั่วลิสงป่น รสนุ่มนวลไม่จัดจ้าน ค่อนไปทางหวานนำ ซึ่งต่างจากส้มตำแบบอีสานที่เราคุ้นกันมากครับ
6. คำบอกเล่าว่ามีส้มตำมะละกอกินเมื่อเกือบ 100 ปีก่อน
นอกจากตำราแล้ว บทความในศิลปวัฒนธรรมยังเก็บคำบอกเล่าจากคนรุ่นเก่าไว้ด้วยครับ
- ดร.ประเสริฐ ณ นคร (เกิด พ.ศ. 2461) เล่าว่าตอนอายุ 10 ขวบอยู่ที่แพร่ ได้เงินไปโรงเรียนวันละ 2 สตางค์ และซื้อตำส้มกินจานละ 1 สตางค์ เป็นส้มตำแบบปัจจุบันที่มีมะละกอสับเป็นหลัก
- พล.ต.อ.วสิษฐ เดชกุญชร เล่าว่าตอนมาเรียนที่ขอนแก่นก่อน พ.ศ. 2487 ก็ได้กินส้มตำแบบปัจจุบันแล้ว ใส่ปูเค็มหรือปลาร้าตามชอบ ถ้าไม่มีมะละกอก็ใช้กล้วยดิบ มะเฟือง แตงกวา หรือมะยมแทน
อีกเรื่องที่ผมไม่เคยรู้มาก่อนคือ ราว พ.ศ. 2475-2479 รัฐบาลสยามเคยส่งเสริมให้ชาวไร่ชาวนาปลูกมะละกอ เพื่อสกัดยางมะละกอส่งขายต่างประเทศ โดยยกตัวอย่างศรีลังกาที่ส่งยางมะละกอไปสหรัฐอเมริกาสำหรับทำหมากฝรั่ง และมีการนำเข้ามะละกอพันธุ์ฮาวายมาคัดพันธุ์ โดยใช้โรงเรียนกสิกรรม ตำบลทับกวาง เป็นสถานีทดลองด้วยครับ
7. ส้มตำบุกกรุงเทพฯ จากย่านข้างสนามมวยราชดำเนิน
แล้วส้มตำแบบอีสานกลายเป็นของฮิตในกรุงเทพฯ ตอนไหน ศิลปวัฒนธรรมสรุปจากบทความในนิตยสารสารประชาชน ฉบับ 18 เมษายน 2508 ไว้ว่า
- คนอีสานน่าจะอพยพมาทำมาหากินในกรุงเทพฯ ราว พ.ศ. 2490 หลังสงครามโลกครั้งที่ 2
- สนามมวยราชดำเนินสร้างเสร็จ พ.ศ. 2488 และข้างสนามกลายเป็นแหล่งชุมนุมใหญ่ของอาหารอีสาน
- ร้านดังในตำนานคือ ร้านไก่ย่างผ่องแสง ของคุณด้วงทอง ซึ่งเริ่มจากเป็นลูกมือตำส้มตำให้ร้านเฟื่องฟูราว พ.ศ. 2493
- ยอดขายของร้านอยู่ที่มะละกอวันละ 100 ผล และไก่ย่างวันละ 120 ตัว ถ้ามีมวยรายการพิเศษ ยอดขายจะสูงเป็นเท่าตัว
อาจารย์วรรณา นาวิกมูล ยังเล่าความทรงจำวัยเด็กไว้ว่า ราว พ.ศ. 2500 เศษ ถ้าจะหาอาหารอีสานกิน คุณแม่จะพาไปร้านข้างสนามมวยราชดำเนินครับ
ส่วนเส้นทางกลับด้าน คุณสุจิตต์มองว่าส้มตำมะละกอแพร่จากกรุงเทพฯ สู่อีสานหลังรัชกาลที่ 5 ที่มีการสร้างรถไฟไปอีสาน และแพร่ครั้งใหญ่หลัง พ.ศ. 2500 หลังสร้างถนนมิตรภาพ ซึ่งเป็นความเห็นที่ The Isaan Record ไม่เห็นด้วย และเสนอว่าตำบักฮุ่งเกิดขึ้นในอีสานและลาว เพราะเครื่องปรุงพื้นฐานอย่างปลาร้า พริก กระเทียม เป็นของครัวอีสาน
ส้มตำมีกี่แบบ และทำไมต้องกินกับข้าวเหนียว
ปิดท้ายด้วยความรู้เบา ๆ จากมิชลิน ไกด์ ครับ เขาแบ่งประเภทส้มตำทั่วไปไว้แบบนี้
- ตำไทย ใส่ถั่วลิสงคั่วและกุ้งแห้ง
- ตำลาว หรือตำปลาร้า ใส่ปลาร้า
- ตำปู ใส่ปูเค็มหรือปูดอง
- ตำปูปลาร้า ใส่ทั้งปูและปลาร้า
- ตำโคราช คือตำไทยที่ใส่น้ำปลาร้า
ส่วนเหตุผลที่คนชอบกินส้มตำคู่ข้าวเหนียว มิชลิน ไกด์ อธิบายว่าข้าวเหนียวมีเนื้อสัมผัสเหนียวนุ่ม อุ้มน้ำส้มตำไว้ในเมล็ดข้าวได้ เคี้ยวไปพร้อมกันรสชาติก็ยิ่งส่งเสริมกันครับ งานศึกษาที่เผยแพร่ในสารสนเทศท้องถิ่นอีสานของมหาวิทยาลัยอุบลราชธานีก็พบว่า ในชนบทอีสานนิยมกินส้มตำพร้อมข้าวเหนียว แกงหน่อไม้ หอยขมลวก หรือปลาย่าง ขณะที่คนเมืองนิยมไก่ย่างเป็นคู่หู
คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับประวัติส้มตำ (FAQ)
ส้มตำมาจากไหน เป็นอาหารอีสานหรือภาคกลาง
ยังไม่มีข้อยุติครับ วิธี "ตำส้ม" มีในวัฒนธรรมลาวและอีสานมาก่อน แต่คุณสุจิตต์ วงษ์เทศ มองว่าส้มตำมะละกอเกิดในกรุงเทพฯ ก่อน ขณะที่ The Isaan Record เสนอว่าเกิดในอีสานและลาว
มะละกอมาจากประเทศอะไร
เชื่อกันว่ามะละกอเป็นพืชพื้นเมืองเขตร้อนของทวีปอเมริกา อาจแถบเม็กซิโกตอนใต้และอเมริกากลาง แล้วชาวสเปนนำไปฟิลิปปินส์ราว ค.ศ. 1550
ทำไมเรียกส้มตำ ส้มแปลว่าอะไร
"ส้ม" ในภาษาอีสานและลาวแปลว่าเปรี้ยว คำเดิมคือ "ตำส้ม" ส่วนคำว่า "ส้มตำ" สันนิษฐานว่าคนภาคกลางสลับคำจนติดปาก
ส้มตำมีมาตั้งแต่สมัยไหน
ไม่มีหลักฐานแน่ชัดว่ามีครั้งแรกเมื่อไร ตำราแม่ครัวหัวป่าก์ปี 2451 ยังไม่มีสูตรส้มตำ แต่ตำรับสายเยาวภาปี 2478 มีข้าวมันส้มตำแล้ว และมีคำบอกเล่าว่าเด็กที่แพร่ซื้อตำส้มมะละกอกินได้ในช่วงที่ ดร.ประเสริฐ ณ นคร อายุ 10 ขวบ
ตำไทยกับตำลาวต่างกันอย่างไร
ตำไทยใส่ถั่วลิสงคั่วและกุ้งแห้ง ส่วนตำลาวหรือตำปลาร้าใส่ปลาร้าครับ
สรุป ประวัติส้มตำ เมนูที่เดินทางข้ามโลกมาอยู่ในครก
ถ้าให้ผมสรุปประวัติส้มตำสั้น ๆ ก็คือ วิธีตำของรสเปรี้ยวแบบ "ตำส้ม" เป็นภูมิปัญญาเก่าของคนลาวและอีสาน ส่วนมะละกอเป็นพืชที่เดินทางมาไกลจากทวีปอเมริกา พอสองอย่างนี้มาเจอกัน ก็ได้เมนูที่กลายเป็นของคู่ครัวคนไทยทั้งประเทศ
ส่วนคำถามว่าส้มตำเกิดที่ไหนก่อน ยังเป็นเรื่องที่นักวิชาการมองต่างกันอยู่ และนั่นแหละครับคือเสน่ห์ของประวัติอาหาร
แล้วคุณล่ะครับ ชอบตำไทย ตำลาว หรือตำปูปลาร้า และที่บ้านเรียกมะละกอว่าอะไร มาคอมเมนต์คุยกันได้เลยครับ
https://www.khaosod.co.th/sentangsedtee/featured/article_17702
https://guide.michelin.com/th/th/article/features/decoding-the-delicious-som-tam
https://theisaanrecord.co/2020/06/15/papaya-salad-isan-thai-cambodia-history/
https://hort.purdue.edu/newcrop/morton/papaya_ars.html
https://www.esanpedia.oar.ubu.ac.th/localinformation/?p=4382
เลข"ม้าวิ่ง" 1 ธันวาคม 2569
เปิด 5 ประเทศที่มีระบบขนส่งสาธารณะดีที่สุดในโลก เดินทางตรงเวลา ครอบคลุมทั่วถึง จนคนไม่จำเป็นต้องมีรถส่วนตัว
เลขน่าจับตา "แต๋วจ๋า พารวย" วันที่ 1 ธันวาคม 2569
3 สำนักดังปล่อยแนวทางงวด 1 ธันวาคม 2569 ขนมไทย อ.น๊อตตี้ ใต้ฟ้า และเจ๊เขียว มีชุดเลขให้จับตา
กรมอุตุฯ เตือนฝนตกหนักถึงหนักมาก 9 จังหวัด เสี่ยงน้ำท่วมฉับพลันและน้ำป่าไหลหลาก ระหว่างวันที่ 20–22 พฤศจิกายน 2569
ราคาดิ่งจนน่าตกใจ! เปิด 5 รถยนต์มือสองรุ่นยอดนิยม จากรถที่เคยราคาแรง วันนี้ราคาร่วงจนคนซื้อยิ้ม คนขายกุมขมับ
แม่น้ำหนึ่ง งวด 1 ธ.ค. 69 เลขธูปปู่ 395 ชุดหัวใจ 6 คู่ 549-369 และอีก 10 ชุดเลขสองตัว
ซบเซาหนักสุดในรอบปี! เปิด 5 ตลาดนัดชื่อดังที่เคยคนเดินเบียด แต่วันนี้กลับเงียบเหงา พ่อค้าแม่ค้ากุมขมับ
เปิด 4 จังหวัดไทยที่มีทรัพยากรแร่หลากหลาย ตั้งแต่ทองคำ ดีบุก ไปจนถึงแร่โลหะ
หมาแลกคุถัง อาชีพรถเร่ในอดีตที่หายไปจากหมู่บ้านไทย
ได้ยินฟ้าร้องอย่ารอฝนตก วิธีหลบฟ้าผ่าให้ปลอดภัย
ทุนจุฬาชนบท คืออะไร?
วาดรูปเทพีเสรีภาพเสร็จใน 43.5 วินาที! “เดวิด การิบัลดี” คว้าสถิติโลกกินเนสส์ฉลอง GWR Day 2026
เผยเบาะแสหลุมฝังศพแองโกล-แซกซอน "ร่างทรายลึกลับ" ที่ซัตตัน ฮู (Sutton Hoo) โดยทีม Time Team
เปิด 4 จังหวัดไทยที่มีทรัพยากรแร่หลากหลาย ตั้งแต่ทองคำ ดีบุก ไปจนถึงแร่โลหะ
ปั๊มน้ำบรอดสตรีท 1854: เมื่อจอห์น สโนว์ ถอดรหัสต้นตอการระบาดของอหิวาตกโรคในย่านโซโห