ย่านพระโขนงสมัยก่อนเป็นอย่างไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ถ้าเอ่ยถึงพระโขนง หลายคนนึกถึงรถไฟฟ้า ถนนสุขุมวิท ตึกสูง หรือร้านอาหารที่มีให้เลือกตลอดทาง แต่ลองมองลงไปจากแนวรถไฟฟ้า ยังมีคลองเก่า ตลาด และชุมชนที่อยู่กับย่านนี้มานานกว่าตึกเหล่านั้น

แล้วก่อนที่พระโขนงจะเป็นย่านเมืองอย่างที่เห็น ผู้คนเดินทาง ค้าขาย และใช้ชีวิตกันอย่างไร?

เมื่อย้อนไปหลายช่วงอายุคน พระโขนงเคยเป็นชุมชนที่ผูกชีวิตไว้กับคลองและสวน ก่อนจะเติบโตเป็นย่านตลาด โรงหนัง และห้างริมถนน ภาพจำของคนแต่ละรุ่นจึงอาจไม่เหมือนกัน บางคนนึกถึงเรือกับผลไม้ ขณะที่บางคนจำย่านโรงหนังและการเดินซื้อของได้ชัดกว่า

วันที่คลองเป็นทางเดินของย่าน

ก่อนการเดินทางทางบกจะสะดวกอย่างทุกวันนี้ คลองพระโขนงเป็นเส้นทางสำคัญของผู้คนและสินค้า บ้านเรือนตั้งอยู่ตามทางน้ำ มีพื้นที่สวนอยู่รอบชุมชน เรือจึงเป็นส่วนหนึ่งของการไปมาหาสู่และการนำผลผลิตออกมาขาย

คลองสายนี้เชื่อมออกสู่แม่น้ำเจ้าพระยาได้ และแม้เมืองจะเปลี่ยนไปมาก วิถีชาวคลองก็ไม่ได้หายไปทั้งหมด ไทยพีบีเอสเคยบอกเล่าชีวิตของชุมชนมิตรไมตรีและชุมชนเจ็ดขนัด ซึ่งยังมีคนทำสวนยกร่อง ปลูกผักผลไม้ และใช้เรือในชีวิตประจำวัน

ส่วนเรื่องเล่าที่หลายคนผูกกับชื่อพระโขนงก็คือแม่นาก วัดมหาบุศย์และศาลแม่นากจึงเป็นสถานที่ซึ่งผู้คนจำนวนมากนึกถึงเมื่อพูดถึงย่านนี้ เรื่องของแม่นากเป็นตำนานและความเชื่อที่เล่าสืบต่อกันมา ส่วนชีวิตชุมชนริมคลองก็มีประวัติของตัวเองให้ตามรอยเช่นกัน

ตลาดริมน้ำที่ค่อย ๆ ขยับขึ้นฝั่ง

งานศึกษาการฟื้นฟูย่านตลาดพระโขนงเล่าว่า ตลาดเก่าเริ่มจากการค้าขายริมน้ำ มีตลาดสดและเรือนแถวไม้อยู่ใกล้คลอง ในย่านตลาดมีชุมชนชาวไทยเชื้อสายจีน ขณะที่พื้นที่สวนรอบ ๆ มีชุมชนมุสลิมตั้งถิ่นฐานอยู่ ผลไม้จากสวนจึงเป็นสินค้าสำคัญอย่างหนึ่งของตลาด

เมื่อถนนสุขุมวิทและถนนสายอื่นเข้ามามีบทบาท ผู้คนเดินทางทางบกมากขึ้น ตลาดก็ค่อย ๆ เปลี่ยนตาม จากเรือนแถวไม้และพื้นที่ค้าขายใกล้น้ำ ขยายเป็นตึกแถวและร้านค้าบนบกเข้าไปทางสุขุมวิท 71 ส่วนบริเวณริมคลองยังมีตลาดสดอยู่

ตลาดพระโขนงไม่ได้มีแค่ของกิน รายงานชิ้นเดียวกันระบุว่า ในช่วงที่ย่านคึกคักยังมีร้านขายผ้า เครื่องใช้ไฟฟ้า โรงเรียนสอนตัดเสื้อ และโรงเรียนเสริมสวย คนจึงอาจมาที่นี่เพื่อซื้อของเข้าบ้าน ตัดเสื้อ หรือหาสินค้าไปขายต่อได้ในย่านเดียว

ยุคโรงหนังและห้างของพระโขนง

สำหรับคนที่โตมาในยุคหลัง ภาพพระโขนงอาจเป็นถนนที่มีรถโดยสาร ร้านรวง ห้างสรรพสินค้า และโรงภาพยนตร์ ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรบันทึกว่าย่านนี้เคยเป็นแหล่งค้าขายสำคัญ มีโรงหนังหลายแห่งที่ดึงดูดวัยรุ่นและคนรุ่นใหม่ในสมัยนั้น

งานศึกษาย่านตลาดอธิบายว่า พระโขนงเคยเป็นจุดต่อระหว่างพื้นที่ในเมืองกับชานเมือง มีโรงงานเป็นแหล่งงานอยู่ใกล้เคียง การเดินทางมาจับจ่ายและหาความบันเทิงจึงทำให้ร้านค้าหลากหลายประเภทเติบโตไปด้วย

ต่อมาเมื่อรูปแบบการเดินทางและการค้าขายเปลี่ยนไป ความคึกคักแบบเดิมก็ลดลง งานศึกษาดังกล่าวยกทั้งน้ำท่วม พ.ศ. 2526 การปิดตัวของโรงหนังบางประเภท และการย้ายออกของโรงงาน เป็นส่วนหนึ่งของการเปลี่ยนแปลง ขณะที่การอยู่อาศัยใกล้แนวรถไฟฟ้าในเวลาต่อมาก็ทำให้ย่านมีอาคารและผู้คนกลุ่มใหม่เพิ่มขึ้น

พระโขนงในความทรงจำกับเขตพระโขนงบนแผนที่

เวลาเล่าเรื่องเก่า คำว่าพระโขนงอาจหมายถึงพื้นที่กว้างกว่าเขตการปกครองในปัจจุบัน สำนักงานเขตพระโขนงระบุว่าพื้นที่เดิมมีขนาดกว้างและมีประชากรมาก จึงมีการแบ่งพื้นที่ไปตั้งเขตอื่นในเวลาต่อมา รวมถึงเขตคลองเตย ประเวศ และบางนา

เพราะฉะนั้น สถานที่ที่คนเรียกติดปากว่าอยู่แถวพระโขนง อาจไม่ได้อยู่ในเขตพระโขนงปัจจุบันเสมอไป ชื่อย่านในชีวิตประจำวันกับเส้นแบ่งเขตบนแผนที่มีประวัติคนละส่วนกัน

พระโขนงในวันวานจึงไม่ได้มีภาพเดียว มีทั้งชุมชนริมน้ำ ตลาดผลไม้ ย่านขายผ้า โรงหนัง และถนนที่ค่อย ๆ เต็มไปด้วยรถ แม้หน้าตาหลายอย่างจะเปลี่ยนไป แต่คลอง ตลาด และเรื่องเล่าของคนในพื้นที่ยังช่วยให้เห็นว่าเมืองย่านนี้เติบโตมาอย่างไร