มนุษย์เริ่มนินทากันตั้งแต่เมื่อไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

พักกลางวัน เพื่อนร่วมงานนั่งคุยกันไปได้สักพัก ก่อนจะมีคนถามขึ้นมาว่า “ได้ยินเรื่องเขาหรือยัง” แล้วบทสนทนาก็เปลี่ยนจากเรื่องอาหารตรงหน้าไปเป็นเรื่องของคนที่ไม่ได้อยู่ด้วย

เราอาจนึกว่าการนินทาเป็นนิสัยของคนยุคที่มีห้องแชตและโซเชียลมีเดีย แต่ก่อนจะมีโทรศัพท์ หนังสือพิมพ์ หรือแม้แต่ตัวหนังสือ มนุษย์ก็อยู่รวมกันเป็นกลุ่ม มีเพื่อน มีญาติ มีคนที่ไว้ใจ และมีเรื่องที่อยากเล่าให้กันฟังแล้ว

คำตอบที่ใกล้เคียงที่สุดคือ เราไม่รู้ว่ามนุษย์เริ่มนินทาครั้งแรกเมื่อไร แต่มีหลักฐานเป็นลายลักษณ์อักษรที่เกี่ยวข้องกับการเล่าเรื่องและกล่าวถึงพฤติกรรมของคนอื่นย้อนหลังไปอย่างน้อยราว 3,200 ปี ส่วนการพูดคุยลักษณะนี้ก่อนมีตัวหนังสืออาจเก่าแก่กว่านั้นมาก เพียงแต่คำพูดในวันนั้นไม่ได้หลงเหลือให้เราตรวจสอบโดยตรง

จดหมายเก่าเล่าเรื่องคนในครอบครัว

หลักฐานตัวอย่างหนึ่งมาจากจดหมายสองฉบับที่พบในชุมชนเดียร์เอลเมดินา ประเทศอียิปต์ นักวิจัยระบุว่าจดหมายอยู่ในสมัยราชวงศ์ที่ 19 ช่วงรัชกาลของฟาโรห์รามเสสที่ 2 หรือราวศตวรรษที่ 13 ก่อนคริสตกาล

ในจดหมายมีเรื่องที่บรรดาลูกสาวและญาติผู้หญิงพูดถึงพฤติกรรมของแม่และกันและกัน พร้อมทั้งอ้างคำพูดที่ได้ยินต่อมาอีกทอดหนึ่ง เมื่ออ่านคำอธิบายของนักวิจัยแล้วก็เห็นภาพว่า ความขัดแย้งในครอบครัวและเรื่องเล่าจากปากต่อปากไม่ใช่เรื่องใหม่เลย

ถึงอย่างนั้น จดหมายสองฉบับนี้ไม่ได้พิสูจน์ว่าเป็นการนินทาครั้งแรกของโลก เป็นเพียงหลักฐานเก่าชิ้นหนึ่งที่ยังเหลืออยู่ให้ศึกษา ก่อนหน้านั้นผู้คนอาจพูดถึงคนอื่นกันมานานแล้ว แต่สิ่งที่พูดกันในชีวิตประจำวันส่วนใหญ่ไม่ได้ถูกบันทึก หรือบันทึกแล้วไม่รอดมาถึงปัจจุบัน

แม้แต่จดหมายเก่าแก่ที่สุดที่ค้นพบในเมโสโปเตเมียก็ย้อนไปได้ถึงช่วงครึ่งหลังของสหัสวรรษที่ 3 ก่อนคริสตกาล การมีจดหมายเก่าแก่จึงช่วยบอกว่าเรามีหลักฐานการสื่อสารเป็นลายลักษณ์อักษรมานานเพียงใด แต่ไม่ได้แปลว่าจดหมายทุกฉบับเป็นหลักฐานเรื่องนินทา

ทำไมเรื่องของคนอื่นถึงชวนให้ฟัง

นักมานุษยวิทยา โรบิน ดันบาร์ เสนอแนวคิดว่า การแลกเปลี่ยนข่าวคราวเกี่ยวกับคนในกลุ่มอาจช่วยให้มนุษย์รักษาความสัมพันธ์และติดตามความเป็นไปของสังคมขนาดใหญ่ได้ เขาเปรียบหน้าที่ทางสังคมของการพูดคุยกับการที่ไพรเมตช่วยกันสางขน ซึ่งเป็นกิจกรรมที่ช่วยสร้างความสัมพันธ์ระหว่างกัน

แนวคิดนี้น่าสนใจ แต่ยังเป็นข้อเสนออธิบายวิวัฒนาการ ไม่ใช่หลักฐานว่าใครเริ่มนินทาเมื่อไร หรือพิสูจน์แล้วว่าภาษามนุษย์เกิดขึ้นมาเพื่อการนินทาโดยเฉพาะ และการที่ลิงสางขนกันก็ไม่ได้หมายความว่าลิงกำลังนินทาด้วยคำพูดแบบมนุษย์

ในงานวิจัย คำว่า gossip มักใช้กว้างกว่าคำว่า “นินทา” ที่เราคุ้นเคย อาจหมายถึงการพูดถึงคนที่ไม่ได้อยู่ตรงนั้น ทั้งเรื่องดี เรื่องกลาง ๆ หรือเรื่องเสียหาย เช่น บอกเพื่อนว่าเพื่อนร่วมงานอีกคนเพิ่งมีลูก เล่าถึงคนที่ช่วยเหลือคนอื่น หรือเตือนกันเรื่องประสบการณ์ที่เคยเจอ

แต่เรื่องที่เล่าต่อกันก็คลาดเคลื่อนได้ โดยเฉพาะเมื่อเราไม่รู้ต้นทาง ได้ยินมาเพียงด้านเดียว หรือเติมความเห็นลงไปจนแยกไม่ออกว่าอะไรเกิดขึ้นจริง การพูดถึงใครบางคนจึงอาจเป็นได้ทั้งการแลกเปลี่ยนข่าวสารและการทำร้ายชื่อเสียง ขึ้นอยู่กับเนื้อหา ความจำเป็น และวิธีเล่า

ครั้งต่อไปที่ได้ยินประโยคว่า “เขาว่ากันว่า...” อาจลองหยุดคิดสักนิดว่าใครเป็นคนเห็นเรื่องนั้นจริง ๆ และคนที่ถูกพูดถึงมีโอกาสอธิบายหรือยัง เพราะเรื่องเล่าอาจเดินทางจากคนหนึ่งไปอีกคนได้ไกลกว่าที่เราตั้งใจ