จังหวัดกาญจนบุรี มีเขื่อนสำคัญ 4 แห่ง แต่ละแห่งทำหน้าที่อะไรบ้าง

• จังหวัดกาญจนบุรีมีเขื่อนสำคัญ 4 แห่ง ได้แก่ ศรีนครินทร์ วชิราลงกรณ ท่าทุ่งนา และแม่กลอง

• เขื่อน 3 แห่งเกี่ยวข้องกับการผลิตไฟฟ้าพลังน้ำ ส่วนเขื่อนแม่กลองมีบทบาทสำคัญด้านการชลประทาน

• ภูมิประเทศที่เป็นภูเขา หุบเขา และมีแม่น้ำสายสำคัญ ทำให้จังหวัดนี้เป็นพื้นที่ยุทธศาสตร์ด้านการบริหารจัดการน้ำ

หลายคนรู้จักจังหวัดกาญจนบุรีจากน้ำตกเอราวัณ สะพานข้ามแม่น้ำแคว และธรรมชาติที่สวยงาม แต่สิ่งที่หลายคนอาจไม่เคยสังเกตคือ จังหวัดแห่งนี้ยังมีเขื่อนสำคัญถึง 4 แห่ง ซึ่งมีบทบาทเกี่ยวข้องกับระบบพลังงานและการจัดการน้ำของประเทศ

ข้อมูลจากสำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ระบุว่า กาญจนบุรีเป็นจังหวัดที่มีเขื่อน 4 แห่ง ได้แก่ เขื่อนศรีนครินทร์ เขื่อนวชิราลงกรณ เขื่อนท่าทุ่งนา และเขื่อนแม่กลอง โดยแต่ละแห่งมีวัตถุประสงค์ในการใช้งานแตกต่างกัน

ทำไมกาญจนบุรีจึงมีเขื่อนหลายแห่ง

คำตอบส่วนหนึ่งอยู่ที่ลักษณะภูมิประเทศ พื้นที่ทางตอนเหนือและตะวันตกของจังหวัดมีเทือกเขาสูงและหุบเขาจำนวนมาก ขณะที่มีแม่น้ำสายสำคัญไหลผ่าน โดยเฉพาะแม่น้ำแควใหญ่และแม่น้ำแควน้อย ซึ่งไหลมาบรรจบกันเป็นแม่น้ำแม่กลอง

ภูมิประเทศลักษณะนี้เอื้อต่อการพัฒนาแหล่งกักเก็บน้ำ การผลิตไฟฟ้าพลังน้ำ และการส่งน้ำไปยังพื้นที่เกษตรกรรม จึงทำให้กาญจนบุรีกลายเป็นพื้นที่สำคัญของโครงการพัฒนาลุ่มน้ำแม่กลอง

เปิดรายชื่อ 4 เขื่อนสำคัญของกาญจนบุรี

1. เขื่อนศรีนครินทร์ อ่างเก็บน้ำขนาดใหญ่ที่มีความจุมหาศาล

เขื่อนศรีนครินทร์ตั้งอยู่ในอำเภอศรีสวัสดิ์ เป็นเขื่อนบนแม่น้ำแควใหญ่ มีบทบาททั้งด้านการผลิตไฟฟ้า การเก็บกักน้ำ และการบริหารจัดการน้ำในลุ่มน้ำแม่กลอง

ข้อมูลจากการไฟฟ้าฝ่ายผลิตแห่งประเทศไทยระบุว่า เขื่อนแห่งนี้มีความจุอ่างเก็บน้ำ 17,745 ล้านลูกบาศก์เมตร มีพื้นที่อ่างเก็บน้ำ 419 ตารางกิโลเมตร และมีกำลังผลิตไฟฟ้าติดตั้ง 720 เมกะวัตต์

ตัวเลขดังกล่าวทำให้เขื่อนศรีนครินทร์เป็นหนึ่งในแหล่งกักเก็บน้ำและผลิตไฟฟ้าพลังน้ำที่สำคัญของประเทศไทย

2. เขื่อนวชิราลงกรณ แหล่งพลังงานสำคัญของภาคตะวันตก

เขื่อนวชิราลงกรณตั้งอยู่ในอำเภอทองผาภูมิ เดิมมีชื่อว่าเขื่อนเขาแหลม เป็นเขื่อนอเนกประสงค์ที่สร้างกั้นแม่น้ำแควน้อย

จุดประสงค์สำคัญคือการกักเก็บน้ำและผลิตไฟฟ้าพลังน้ำ อีกทั้งยังเกี่ยวข้องกับการบริหารจัดการน้ำในลุ่มน้ำแม่กลอง

ข้อมูลกำลังผลิตตามสัญญาของ กฟผ. เดือนกันยายน 2569 ระบุว่าเขื่อนวชิราลงกรณมีกำลังผลิต 300 เมกะวัตต์

3. เขื่อนท่าทุ่งนา เขื่อนที่นำพลังน้ำกลับมาใช้ประโยชน์

เขื่อนท่าทุ่งนาตั้งอยู่ในจังหวัดกาญจนบุรี บริเวณลุ่มน้ำแควใหญ่ เป็นเขื่อนที่มีความน่าสนใจด้านระบบผลิตไฟฟ้าพลังน้ำ

ลักษณะสำคัญคือการนำน้ำที่ปล่อยจากเขื่อนศรีนครินทร์มาใช้ผลิตกระแสไฟฟ้าอีกครั้ง และมีระบบสูบน้ำกลับเพื่อเก็บน้ำส่วนหนึ่งไว้ใช้ผลิตไฟฟ้าได้อีก

ข้อมูล กฟผ. เดือนกันยายน 2569 ระบุกำลังผลิตตามสัญญาของเขื่อนท่าทุ่งนาไว้ที่ 39 เมกะวัตต์

จึงเป็นอีกตัวอย่างของการออกแบบระบบพลังงานที่ใช้ประโยชน์จากทรัพยากรน้ำให้เกิดความคุ้มค่ามากขึ้น

4. เขื่อนแม่กลอง เขื่อนที่ช่วยส่งน้ำสู่พื้นที่เกษตรกรรม

เขื่อนแม่กลองตั้งอยู่ในอำเภอท่าม่วง เป็นเขื่อนทดน้ำที่อยู่ภายใต้การดูแลของกรมชลประทาน

หน้าที่สำคัญของเขื่อนไม่ได้เน้นการเก็บน้ำไว้ในอ่างขนาดใหญ่เหมือนเขื่อนศรีนครินทร์ แต่เป็นการยกระดับน้ำในแม่น้ำแม่กลองและกระจายน้ำเข้าสู่ระบบคลองชลประทาน

น้ำจากระบบนี้มีความสำคัญต่อพื้นที่เพาะปลูกและการใช้น้ำของประชาชนในลุ่มน้ำแม่กลอง ซึ่งครอบคลุมหลายจังหวัดในภาคตะวันตกและภาคกลาง

นี่คือเหตุผลที่เขื่อนแม่กลองมีความสำคัญต่อเศรษฐกิจภาคเกษตรกรรม แม้จะมีรูปแบบการทำงานแตกต่างจากเขื่อนผลิตไฟฟ้าก็ตาม

เขื่อนทั้ง 4 แห่ง สำคัญต่อประเทศไทยอย่างไร

เมื่อพิจารณาร่วมกันจะเห็นว่า เขื่อนในจังหวัดกาญจนบุรีไม่ได้มีหน้าที่เพียงเก็บกักน้ำ แต่ยังเชื่อมโยงกันเป็นระบบบริหารจัดการทรัพยากรน้ำขนาดใหญ่

เขื่อนศรีนครินทร์และเขื่อนวชิราลงกรณเป็นแหล่งกักเก็บน้ำและผลิตไฟฟ้า ขณะที่เขื่อนท่าทุ่งนาช่วยเพิ่มประโยชน์จากน้ำที่ผ่านระบบผลิตไฟฟ้า ส่วนเขื่อนแม่กลองทำหน้าที่สำคัญในการกระจายน้ำเข้าสู่พื้นที่เกษตรกรรม

อย่างไรก็ตาม การมีเขื่อนจำนวนมากไม่ได้หมายความว่าทุกพื้นที่จะมีน้ำใช้อย่างเพียงพอ เพราะการกระจายน้ำยังขึ้นอยู่กับภูมิประเทศ ระบบส่งน้ำ ปริมาณฝน และความต้องการใช้น้ำของแต่ละพื้นที่ด้วย

บทสรุป

จังหวัดกาญจนบุรีจึงเป็นมากกว่าเมืองท่องเที่ยวทางธรรมชาติ เพราะยังเป็นพื้นที่สำคัญด้านพลังงานและการบริหารจัดการน้ำของประเทศไทย

เขื่อนทั้ง 4 แห่งสะท้อนให้เห็นว่า ทรัพยากรน้ำหนึ่งสายสามารถสร้างประโยชน์ได้หลายด้าน ตั้งแต่การผลิตไฟฟ้าไปจนถึงการสนับสนุนภาคเกษตรกรรม

หากให้เลือกระหว่างการสร้างเขื่อนเพื่อผลิตไฟฟ้า กับการพัฒนาแหล่งน้ำเพื่อช่วยเหลือเกษตรกร คุณคิดว่าประเทศไทยควรให้ความสำคัญกับเรื่องใดมากกว่ากัน