ปรากฏการณ์เดจาวู (Deja vu) ทำไมสมองถึงคิดว่าเหตุการณ์นี้เคยเกิดขึ้นมาแล้ว?

คงเคยมีช่วงเวลาเสี้ยววินาทีหนึ่ง ที่เรากำลังเดินเข้าไปในสถานที่แปลกใหม่ กำลังพูดคุยกับคนที่ไม่เคยรู้จัก หรือกำลังทำกิจกรรมบางอย่าง แล้วจู่ๆ ก็มีความรู้สึกแปลกประหลาดแล่นแปลบเข้ามาในหัวว่า "เหตุการณ์นี้... เคยเกิดขึ้นมาแล้วในอดีต" ทั้งที่เรามั่นใจอย่างยิ่งว่านี่คือครั้งแรกที่ได้พบเจอสถานการณ์ดังกล่าว ความรู้สึกคุ้นเคยอย่างรุนแรงผสมผสานกับความสับสนนี้ ทำให้เราต้องหยุดชะงักไปชั่วขณะ ปรากฏการณ์ลึกลับชวนพิศวงนี้มีชื่อเรียกในทางวิทยาศาสตร์ว่า "เดจาวู" (Déjà vu) ซึ่งแปลว่า "เคยเห็นมาแล้ว" ในภาษาฝรั่งเศส และเป็นปริศนาทางจิตวิทยาที่มนุษย์พยายามหาคำตอบมาอย่างยาวนาน

เบื้องหลังการเกิดปรากฏการณ์เดจาวู นักประสาทวิทยาอธิบายว่ามันคือ "ความผิดพลาดชั่วคราวในการประมวลผลข้อมูลของสมอง" ในสภาวะปกติ สมองจะแยกแยะระหว่างความทรงจำระยะยาวและความประทับใจในปัจจุบันออกจากกันอย่างชัดเจน แต่ในขณะที่เกิดเดจาวู สมองส่วนที่ทำหน้าที่จัดการความทรงจำอย่าง ฮิปโปแคมปัส (Hippocampus) และระบบประสาทส่วนกลาง เกิดส่งสัญญาณข้อมูลเหลื่อมล้ำกันเพียงเสี้ยววินาที ทำให้ข้อมูลปัจจุบันที่กำลังมองเห็นถูกส่งตรงเข้าไปเก็บไว้ในคลังความทรงจำระยะยาวทันที ก่อนที่สมองส่วนเหตุผลจะทันได้ประมวลผล ส่งผลให้เมื่อเรารับรู้เหตุการณ์นั้นในปัจจุบัน สมองกลับดึงข้อมูลนั้นออกมาจากช่องทางความทรงจำเก่า ทำให้เกิดความรู้สึกหลอนว่าเหตุการณ์นี้เคยเกิดขึ้นมาแล้วในอดีต

นอกจากนี้ อีกหนึ่งทฤษฎีที่น่าสนใจคือ "ทฤษฎีความคล้ายคลึงขององค์ประกอบ" (Gestalt Familiarity) สมองของมนุษย์มีความสามารถในการจับคู่รูปแบบสถานการณ์สูงมาก เมื่อเราเดินเข้าไปในสถานที่ใหม่ แต่การจัดวางของสิ่งของ แสงเงา หรือบรรยากาศดันไปบังเอิญคล้ายคลึงกับความทรงจำเดิมในวัยเด็กหรือภาพยนตร์ที่เราเคยดูโดยไม่รู้ตัว สมองจะทำการเชื่อมโยงข้อมูลเหล่านั้นเข้าด้วยกันอย่างรวดเร็ว และส่งสัญญาณเตือนภัยความคุ้นเคยออกมาเป็นความรู้สึกเดจาวู

แม้ว่าเดจาวูจะเป็นเพียงภาพลวงตาชั่วขณะที่เกิดขึ้นจากความเหลื่อมล้ำทางระบบประสาท แต่มันก็เป็นเครื่องพิสูจน์ให้เห็นว่า สมองอันซับซ้อนของเราบางครั้งก็มีความผิดพลาดหรือความ "เออเรอร์" เล็กๆ น้อยๆ ซ่อนอยู่ ซึ่งเพิ่มสีสันและความน่าพิศวงให้กับชีวิตประจำวันของเราได้เป็นอย่างดีครับ