จังหวัดนี้มีรถโดยสารมาตั้งแต่ พ.ศ. 2469 เปิดหลักฐานประวัติศาสตร์รถโดยสารยุคแรกของไทย

เวลาพูดถึงรถโดยสารประจำทางของไทย หลายคนมักนึกถึงรถเมล์ในกรุงเทพฯ เป็นอันดับแรก แต่ประวัติศาสตร์การเดินทางของคนต่างจังหวัดก็มีเรื่องราวที่น่าสนใจไม่แพ้กัน

หลักฐานทางประวัติศาสตร์ชิ้นหนึ่งระบุว่า รถโดยสารคันแรกเท่าที่มีหลักฐานในภาคอีสาน ปรากฏขึ้นที่จังหวัดร้อยเอ็ดตั้งแต่ พ.ศ. 2469 หรือเกือบ 100 ปีก่อน

เรื่องนี้ทำให้เกิดคำถามว่า รถโดยสารในต่างจังหวัดเริ่มต้นขึ้นอย่างไร และเหตุใดจังหวัดร้อยเอ็ดจึงปรากฏอยู่ในบันทึกประวัติศาสตร์ดังกล่าว

จากรถม้าสู่รถเมล์ จุดเริ่มต้นของการเดินทางในไทย

หากย้อนกลับไปก่อนหน้านั้น กิจการรถเมล์ในกรุงเทพฯ เริ่มต้นขึ้นตั้งแต่ พ.ศ. 2450 โดยพระยาภักดีนรเศรษฐ หรือเลิศ เศรษฐบุตร เริ่มให้บริการรถโดยสารที่ใช้ม้าลากจูง ก่อนจะเปลี่ยนมาใช้รถยนต์ในช่วง พ.ศ. 2456

รถโดยสารในยุคนั้นมีลักษณะแตกต่างจากรถเมล์ที่เราคุ้นเคย ทั้งรูปแบบตัวรถและสภาพถนน แต่ถือเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญของการเดินทางในเมือง

ร้อยเอ็ดกับหลักฐานรถโดยสารยุคแรกของภาคอีสาน

ข้อมูลจากงานเขียนด้านประวัติศาสตร์ของสุวิทย์ ธีรศาศวัต ระบุว่า รถยนต์ที่เข้ามาวิ่งในภาคอีสานครั้งแรกเป็นรถพระที่นั่งของกรมพระกำแพงเพชรอัครโยธิน เมื่อ พ.ศ. 2465

ส่วนรถโดยสารคันแรกเท่าที่มีหลักฐานปรากฏในภาคอีสานนั้น อยู่ที่จังหวัดร้อยเอ็ดใน พ.ศ. 2469

อย่างไรก็ตาม แหล่งข้อมูลดังกล่าวไม่ได้ให้รายละเอียดเพิ่มเติมว่ารถคันนั้นเป็นรถประเภทใด ใครเป็นผู้ประกอบการ หรือวิ่งในเส้นทางใด จึงยังไม่ควรสรุปว่าร้อยเอ็ดเป็นจังหวัดแรกของประเทศไทยที่มีรถโดยสารประจำทาง

แต่หลักฐานนี้ทำให้ร้อยเอ็ดเป็นหนึ่งในพื้นที่สำคัญที่ควรศึกษาเมื่อต้องการย้อนรอยประวัติศาสตร์การเดินทางของภาคอีสาน

รถโดยสารในอดีตไม่ได้มีไว้รับส่งคนอย่างเดียว

ข้อสังเกตที่น่าสนใจคือ รถโดยสารในชนบทบางเส้นทางเริ่มต้นจากรถบรรทุกสินค้า โดยเฉพาะรถบรรทุกข้าวที่เปิดพื้นที่ให้ชาวบ้านโดยสารไปด้วย

งานประวัติศาสตร์ดังกล่าวยกตัวอย่างเส้นทางชุมแพ–ขอนแก่นในช่วง พ.ศ. 2487–2488 ซึ่งเริ่มจากการขนส่งข้าวสาร แต่มีชาวบ้านขออาศัยเดินทางไปด้วย จนกลายเป็นการขนส่งทั้งสินค้าและผู้โดยสาร

ในช่วงแรก ถนนยังเป็นดินและเต็มไปด้วยหลุมโคลน รถบางครั้งต้องหยุดเดินทางเมื่อเจอสะพานขาดหรือระดับน้ำสูง ผู้โดยสารเองก็ต้องช่วยกันเข็นรถเมื่อเกิดปัญหา

นนทบุรีก็มีหลักฐานรถโดยสารเทศบาลตั้งแต่ พ.ศ. 2494

อีกกรณีศึกษาที่ช่วยให้เห็นพัฒนาการของรถโดยสารในจังหวัดต่าง ๆ คือ จังหวัดนนทบุรี

หนังสือประวัติศาสตร์ท้องถิ่นนนทบุรีของมหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช ระบุว่า เมื่อมีการตัดถนนประชาราษฎร์และถนนพิบูลสงคราม ได้เกิดบริการรถยนต์โดยสารระหว่างนนทบุรีกับสนามหลวง โดยเทศบาลเมืองนนทบุรีเป็นผู้ดำเนินการ

รถโดยสารดังกล่าวเริ่มให้บริการวันที่ 24 มิถุนายน พ.ศ. 2494 เป็นรถประจำทางสาย 32

ข้อมูลนี้แสดงให้เห็นว่าการจัดบริการรถโดยสารโดยเทศบาลในต่างจังหวัดมีพัฒนาการเป็นรูปธรรมในช่วงเวลาต่อมา

สรุปแล้ว จังหวัดไหนมีรถโดยสารประจำทางเป็นแห่งแรก

หากถามถึงกิจการรถเมล์ของประเทศไทย จุดเริ่มต้นที่มีหลักฐานอยู่ในกรุงเทพฯ ตั้งแต่ พ.ศ. 2450

แต่หากถามถึงรถโดยสารยุคแรกของภาคอีสาน จังหวัดร้อยเอ็ดมีหลักฐานปรากฏใน พ.ศ. 2469 ส่วนนนทบุรีมีหลักฐานการเดินรถโดยสารเทศบาลสาย 32 ใน พ.ศ. 2494

ทั้งสามกรณีเป็นประวัติศาสตร์คนละบริบท จึงไม่ควรนำมาเรียงเป็นอันดับจังหวัดแรกของประเทศไทยโดยไม่มีหลักฐานเปรียบเทียบที่ครอบคลุมทุกจังหวัด

เรื่องราวเหล่านี้ยังสะท้อนให้เห็นว่า รถโดยสารไม่ได้เป็นเพียงพาหนะ แต่เป็นส่วนหนึ่งของการเปลี่ยนแปลงวิถีชีวิต เศรษฐกิจ และการเชื่อมโยงชุมชนในอดีต

แล้วจังหวัดของคุณเคยมีรถโดยสารรุ่นเก่าหรือเส้นทางรถประจำทางในอดีตแบบไหนบ้าง และยังมีใครจดจำเรื่องราวเหล่านั้นได้อยู่หรือไม่