หน้าแรก ตรวจหวย เว็บบอร์ด ควิซ แชร์ลิ้ง Page อัลบั้ม คำคม Glitter เกมถอดรหัสภาพ คำนวณ การเงิน ราคาทองคำ กินอะไรดี
ข้อตกลงการใช้บริการนโยบายความเป็นส่วนตัวนโยบายเนื้อหานโยบายการสร้างรายได้About Usติดต่อเว็บไซต์แจ้งเนื้อหาไม่เหมาะสม

คนไทยโบราณใช้อะไรแทนสบู่และแชมพู เปิด 10 ของจากธรรมชาติ ตั้งแต่มะกรูดถึงดินสอพอง

เขียนโดย หนึ่งวัน พันกว่าเรื่อง

ทุกวันนี้เราเดินเข้าห้องน้ำแล้วหยิบสบู่ เจลอาบน้ำ หรือแชมพูได้ทันที แต่เคยสงสัยไหมว่าคนไทยโบราณใช้อะไรแทนสบู่และแชมพู ในยุคที่ยังไม่มีขวดพลาสติกหรือสบู่ก้อนวางขายตามร้าน คำตอบอยู่ใกล้ตัวกว่าที่คิด เพราะของหลายอย่างก็คือของที่ยังมีอยู่ในครัวไทยถึงทุกวันนี้

มะกรูดที่ใส่ต้มยำ ขมิ้นที่ใช้ทำแกงเหลือง หรือมะขามเปียกในน้ำพริก ล้วนเคยเป็น "อุปกรณ์อาบน้ำ" ของบรรพบุรุษมาก่อน โพสต์นี้รวบรวม 10 อย่างจากหลักฐานในวรรณคดี บันทึกชาวต่างชาติ และฐานข้อมูลสมุนไพรของหน่วยงานไทย มาเล่าให้ฟังแบบอ่านเพลินๆ ช่วงพักเที่ยง

สรุปสั้นๆ ก่อนอ่าน
• อาบน้ำ: ขมิ้นถูตัว ใช้ส้มมะขามขัดผิว แล้วประดินสอพอง
• สระผม: มะกรูด ฝักส้มป่อย และลูกประคำดีควาย ซึ่งตีกับน้ำแล้วเกิดฟอง
• แต่ละภาคมีของใช้ต่างกัน เช่น ภาคใต้ใช้เถาสะบ้า ภาคเหนือใช้เสื้อมะขาม
• คำว่า "สบู่" ยืมมาจากภาษาโปรตุเกส sabão ส่วนสบู่นำเข้าเริ่มแพร่หลายในสยามช่วงรัชกาลที่ 5-6
• ทั้งหมดนี้คือเรื่องเล่าทางประวัติศาสตร์และภูมิปัญญา ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์

คนไทยโบราณใช้อะไรแทนสบู่ ทำไมคนสมัยก่อนจึงพิถีพิถันกับการอาบน้ำ

หลายคนอาจนึกภาพว่าคนโบราณไม่ค่อยได้อาบน้ำ แต่หลักฐานบอกตรงกันข้าม THE STANDARD อ้างจดหมายเหตุของ ซีมง เดอ ลา ลูแบร์ ราชทูตฝรั่งเศสที่เข้ามาในปลายรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช (พ.ศ. 2230) ว่าชาวสยาม "อาบน้ำวันละ 3 ถึง 4 ครั้ง" และถือเป็นมารยาทว่าก่อนไปพบผู้ใหญ่ต้องอาบน้ำก่อน ทั้งยังประแป้งขาวไว้ที่ยอดอกเพื่อให้รู้ว่าเพิ่งอาบน้ำมา

บันทึกเดียวกันยังเล่าว่ามีวิธีอาบน้ำ 2 แบบ คือลงไปแช่น้ำ กับใช้ขันตักน้ำรด ส่วนเรื่องผม ลา ลูแบร์บันทึกว่าชาวสยามสระผมด้วยน้ำแล้วใส่น้ำมันจันทน์ ชาวบ้านทั่วไปมักอาบน้ำตามลำคลองหรือท่าน้ำ จนเป็นที่มาของสำนวน "อาบน้ำอาบท่า" ที่เรายังพูดกันอยู่

เมื่อการอาบน้ำเป็นกิจวัตรสำคัญขนาดนี้ คนไทยจึงต้องหาของจากธรรมชาติมาช่วยชำระเหงื่อไคล ขัดผิว และสระผม ลองมาดูกันทีละอย่าง

10 ของจากธรรมชาติที่คนไทยโบราณใช้อาบน้ำ สระผม

1. ขมิ้น สบู่สีเหลืองของคนทุกชนชั้น

ศิลปวัฒนธรรมระบุว่า สาวภาคกลางส่วนใหญ่ใช้ "ขมิ้น" ถูตัวแทนสบู่ หลักฐานเก่าแก่ปรากฏในกาพย์ห่อโคลงประพาสธารทองแดงของเจ้าฟ้าธรรมธิเบศร์ว่า "ลางนางอาบน้ำท่า ทาขมิ้นเหลืองพึงชม"

ขมิ้นไม่ได้มีไว้ทำความสะอาดอย่างเดียว แต่ยังเกี่ยวกับค่านิยมความงามด้วย ทั้งหญิงและชายนิยมขัดและพอกผิวด้วยขมิ้นให้ผิวออกสีเหลือง ซึ่งเป็นมาตรฐานความงามของยุคนั้น มติชนสุดสัปดาห์ยกตัวอย่างจากขุนช้างขุนแผน ตอนนางทองประศรีอาบน้ำให้พลายแก้วก่อนพาไปบวชว่า "แกอาบน้ำลูกยาทาขมิ้นตำ ชำระน้ำร่ำรดหมดเหงื่อไคล"

2. ส้มมะขามเปียก สครับขัดผิวยุคแรก

คู่หูของขมิ้นคือ "ส้มมะขาม" หรือน้ำมะขามเปียก ส.พลายน้อยอธิบายไว้ในหนังสือพฤกษนิยาย (อ้างในมติชนสุดสัปดาห์) ว่า สมัยก่อนจะใช้ผ้าถูเอาไคลออกก่อน แล้วทาขมิ้นผงให้ทั่วตัว รอสักครู่จึงทาส้มมะขามทับอีกชั้น เพื่อให้รสเปรี้ยวช่วยกัดสีขมิ้นที่จับหนาให้จางลง จากนั้นจึงลงอาบน้ำล้างออก

ขั้นตอนนี้ปรากฏในบทละครนอกพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ 2 เรื่องสังข์ทอง ตอนพระธิดาทั้งเจ็ดแต่งตัวไปเลือกคู่ว่า "แต่งตัวตั้งใจจะให้งาม ขมิ้นใส่ส้มมะขามขัดสี"

3. ดินสอพอง แป้งฝุ่นจากลพบุรี

อาบน้ำเสร็จแล้วก็ต้องประแป้ง ศิลปวัฒนธรรมอธิบายว่าดินสอพองเป็นตะกอนดินที่มีแคลเซียมคาร์บอเนตเป็นองค์ประกอบหลัก เมื่อบีบน้ำมะนาวที่เป็นกรดลงไป ดินจะพองขึ้น จึงเป็นที่มาของชื่อ "ดินสอพอง"

4. มะกรูด แชมพูที่มีกลิ่นหอมขจร

ถ้าถามว่าคนสมัยก่อนสระผมด้วยอะไร คำตอบที่คุ้นที่สุดคือ "มะกรูด" วิกิพีเดียภาษาไทยระบุว่าการใช้มะกรูดสระผมน่าจะรู้จักกันตั้งแต่สมัยโบราณ บ้างผ่าผลดิบแล้วบีบน้ำสระโดยตรง บ้างก็นำไปเผาหรือต้มก่อน

วรรณคดีสมัยอยุธยาอย่างกาพย์ห่อโคลงนิราศพระบาทก็มีบทว่า "มะกรูดสองแถวทาง คิดมะกรูดนางสางสระผม" ส่วนหอสมุดมหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราชเล่าว่า คนธรรมดาใช้มะกรูดผ่าซีกถูตัว และเมื่อยังไม่มีแชมพูก็ใช้มะกรูดเผาไฟคั้นน้ำสระผม

5. ฝักส้มป่อย ฟองนุ่มที่ใช้ในพิธีมงคล

ฝักส้มป่อยเป็นอีกตัวเลือกยอดนิยม ฐานข้อมูลสมุนไพร คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี ระบุว่าฝักมีสารซาโปนินสูง เมื่อตีกับน้ำจะเกิดฟองที่คงทน และในตำรายาไทยใช้ฝักแก่ต้มเอาน้ำสระผม

6. ลูกประคำดีควาย สบู่จากต้นไม้ที่ต้องระวัง

วิกิพีเดียภาษาไทยระบุว่าผลประคำดีควายมีสารซาโปนิน ใช้เป็นสารชะล้างแทนสบู่และยาสระผมได้ และตำราไทยใช้ผลต้มเอาน้ำชโลมผม

อย่างไรก็ตาม แหล่งเดียวกันก็เตือนว่าประคำดีควายเป็นพืชมีพิษ ถ้ารับประทานผลอาจทำให้คลื่นไส้ อาเจียน ท้องร่วง และห้ามให้เข้าตาเพราะทำให้แสบตาหรือตาอักเสบได้ จึงเป็นตัวอย่างที่ดีว่าของจากธรรมชาติไม่ได้แปลว่าปลอดภัยเสมอไป

7. เถาสะบ้า สบู่แห้งของสาวใต้

ศิลปวัฒนธรรมเล่าว่าสาวภาคใต้นำ "เถาสะบ้า" มาทุบให้แผ่ออกแล้วตากแดดให้แห้ง เวลาจะใช้ก็ขยำกับน้ำให้เปียกและอ่อนตัว ใช้ถูตัวแทนสบู่ได้ มีฟองและกลิ่นหอมอ่อนๆ และใช้ล้างหน้าได้ด้วย

8. เสื้อมะขามและใบไคร้น้ำ ใยขัดตัวของสาวเหนือ

ฝั่งภาคเหนือมีวิธีขัดขี้ไคลที่ต่างออกไป บทความเดียวกันระบุว่าสาวเหนือใช้ "เสื้อมะขาม" หรือเส้นใยที่หุ้มเนื้อมะขามมาขัดผิว บ้างก็ใช้ใบไคร้น้ำขัดผิว เรียกได้ว่าเป็นใยขัดตัวยุคแรกก่อนจะมีฟองน้ำสังเคราะห์

9. ใยบวบและหัวไพล ของคู่ห้องอาบน้ำ

THE STANDARD ระบุว่าอุปกรณ์อาบน้ำของคนไทยในอดีตมักเป็นสมุนไพรหรือของพื้นบ้าน เช่น ดินสอพอง ใยบวบ ไพล มะกรูด และลูกประคำดีควาย จนบทความตั้งชื่อเรื่องวิวัฒนาการการอาบน้ำว่า "จากหัวไพลสู่สบู่ก้อน"

10. อบไอน้ำสมุนไพร สปาแบบไทยโบราณ

สำหรับสาวชาววัง ศิลปวัฒนธรรมเล่าว่าจะละลายน้ำปูนใสผสมน้ำขมิ้นสดถูตัว แล้วนำหม้อที่ใส่ผลมะกรูด ผลประคำดีควาย และเกลือ ต้มให้เดือดจัดมาตั้งในกระโจมเพื่ออบให้เหงื่อออก พอหมดไอก็นำน้ำอุ่นนั้นมาผสมน้ำอาบ ต่อด้วยการฝนแก่นจันทน์ชโลมตัว

ส่วนสาวอีสานก็มีการอบไอน้ำเช่นกัน โดยใช้ใบมะขาม ใบมะกรูด ใบพลับพลึง ใบตองกล้วยน้ำว้าแห้ง และขมิ้นทั้งต้นและหัว ใส่หม้อต้มให้เดือดแล้วอบทั้งผิวหน้าและผิวกาย

ตารางสรุป: ของแต่ละอย่างใช้ทำอะไร

ของจากธรรมชาติใช้แทนอะไรหลักฐาน/แหล่งที่มา
ขมิ้นสบู่ และเสริมผิวเหลืองกาพย์ห่อโคลงประพาสธารทองแดง, ขุนช้างขุนแผน
ส้มมะขามเปียกสครับขัดผิวสังข์ทอง, พฤกษนิยาย
ดินสอพองแป้งฝุ่นตำราพระโอสถพระนารายณ์, บันทึกลา ลูแบร์
มะกรูดแชมพู และถูตัวโคลงกำสรวล, นิราศพระบาท
ฝักส้มป่อยแชมพู (มีฟอง)ตำรายาไทย, กรมการแพทย์แผนไทยฯ
ลูกประคำดีควายสบู่ แชมพูวิกิพีเดีย (มีพิษหากรับประทาน)
เถาสะบ้าสบู่ (ภาคใต้)ศิลปวัฒนธรรม
เสื้อมะขาม ใบไคร้น้ำใยขัดตัว (ภาคเหนือ)ศิลปวัฒนธรรม
ใยบวบ หัวไพลใยขัดตัว และของใช้อาบน้ำTHE STANDARD
อบไอน้ำสมุนไพรสปา/ซาวน่าศิลปวัฒนธรรม

แล้ว "สบู่" มาถึงเมืองไทยเมื่อไร

วิกิพีเดียภาษาไทยระบุว่าคำว่า "สบู่" เพี้ยนมาจากคำว่า sabão ในภาษาโปรตุเกส และเชื่อว่าสบู่เข้ามาในสมัยอยุธยาพร้อมชาวโปรตุเกสที่เข้ามาค้าขายและพำนักอยู่ แต่การใช้สบู่แพร่หลายจริงๆ เกิดขึ้นทีหลังมาก

ควรรู้ไว้ด้วยว่าแต่ละแหล่งเล่าไม่ตรงกันทั้งหมด เช่น THE STANDARD เล่าว่าสบู่ก้อนเข้ามาราว พ.ศ. 2470 ผ่านทางญี่ปุ่น ขณะที่ศิลปวัฒนธรรมและหอสมุด มสธ. พบหลักฐานโฆษณาสบู่ตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 6 ส่วนที่มาของคำ THE STANDARD เล่าว่าเพี้ยนจากเสียงที่ชาวญี่ปุ่นออกเสียงคำว่า soap แต่วิกิพีเดียภาษาไทยระบุว่ามาจากภาษาโปรตุเกส

หมายเหตุ: นี่คือเรื่องเล่าทางประวัติศาสตร์ ไม่ใช่คำแนะนำสุขภาพ

ทุกอย่างในบทความนี้คือภูมิปัญญาและแนวปฏิบัติดั้งเดิมในอดีต ที่เรียบเรียงจากบทความประวัติศาสตร์และฐานข้อมูลสมุนไพร ไม่ได้มีเจตนาแนะนำให้นำไปใช้แทนผลิตภัณฑ์ปัจจุบันหรือใช้รักษาโรค

FAQ คำถามที่หลายคนค้นหา

คนไทยโบราณใช้อะไรแทนสบู่?

หลักๆ คือขมิ้นถูตัว ตามด้วยส้มมะขามเปียกขัดผิว นอกจากนี้ยังมีมะกรูดผ่าซีก เถาสะบ้าในภาคใต้ และใยบวบหรือเสื้อมะขามสำหรับขัดขี้ไคล

สมัยก่อนไม่มีแชมพู สระผมด้วยอะไร?

ของที่มีหลักฐานชัดคือมะกรูด (ผ่าบีบน้ำ หรือเผา/ต้มก่อน) ฝักส้มป่อย และลูกประคำดีควาย ซึ่งสองอย่างหลังมีสารซาโปนินที่ทำให้เกิดฟอง

ทำไมคนโบราณชอบทาขมิ้นให้ตัวเหลือง?

เพราะผิวเหลืองเป็นมาตรฐานความงามในยุคนั้น ดังที่ศิลปวัฒนธรรมและมติชนสุดสัปดาห์อธิบาย และปรากฏในวรรณคดีหลายเรื่อง

คำว่าสบู่มาจากภาษาอะไร?

วิกิพีเดียภาษาไทยระบุว่ามาจากคำว่า sabão ในภาษาโปรตุเกส

คนไทยสมัยอยุธยาอาบน้ำวันละกี่ครั้ง?

ตามบันทึกของลา ลูแบร์ที่ THE STANDARD อ้างถึง ชาวสยามอาบน้ำวันละ 3 ถึง 4 ครั้ง

สรุป

ถ้าย้อนถามว่าคนไทยโบราณใช้อะไรแทนสบู่และแชมพู คำตอบคือของรอบบ้านอย่างขมิ้น ส้มมะขาม ดินสอพอง มะกรูด ส้มป่อย และประคำดีควาย แต่ละภาคยังมีสูตรของตัวเอง ตั้งแต่เถาสะบ้าของสาวใต้ ไปจนถึงการอบไอน้ำของสาวอีสาน ทั้งหมดสะท้อนว่าคนไทยใส่ใจความสะอาดและความงามมานานก่อนสบู่ก้อนแรกจะมาถึงสยาม

แล้วที่บ้านของคุณล่ะ ปู่ย่าตายายเคยเล่าว่าใช้อะไรอาบน้ำหรือสระผมบ้าง? มาแชร์กันในคอมเมนต์ได้เลย อาจมีภูมิปัญญาท้องถิ่นที่ยังไม่มีใครเคยเล่าก็ได้

⚠ แจ้งเนื้อหาไม่เหมาะสม 
หนึ่งวัน พันกว่าเรื่อง's profile
มีผู้เข้าชมแล้ว 2 ครั้ง
เขียนโดย หนึ่งวัน พันกว่าเรื่อง
เป็นกำลังใจให้เจ้าของกระทู้โดยการ VOTE และ SHARE
Hot Topic ที่น่าสนใจอื่นๆ
เลขน่าจับตา "แต๋วจ๋า พารวย" วันที่ 1 ธันวาคม 2569เปิดเลขธูป 3 ตัวตรง "ท้าวเวสสุวรรณ" วันที่ 1 ธันวาคม 2569เช็กดวงชะตาโค้งสุดท้ายปลายเดือนพฤศจิกายน 2569: จังหวะเปลี่ยนผ่านของดวงดาว เมื่อความนิ่งและสติคือกุญแจเปิดรับโชคลาภและความสำเร็จเคยสงสัยไหม? ใครเป็นคนกำหนดค่าเงินบาท ทำไมบางวันเงินบาทแข็ง บางวันกลับอ่อนค่าเจอช้างป่าประจันหน้า อย่าเพิ่งวิ่งหนี สิ่งที่ควรทำอาจช่วยให้รอดชีวิตเลขเด็ดจากถ้ำนาคา เปิดเลขเด่น 6-7 แจกชุด 2 ตัว 12 คู่ มีเลขไหนน่าจับตา?เลข"ม้าวิ่ง" 1 ธันวาคม 2569"สามล้ออินเดีย" ตามตื้อ "สาวลูกครึ่งไทย" ขอจูบกลางไลฟ์..คลิปกลายเป็นไวรัล คนดูถล่มทลายแฟรนไชส์ซี KFC สหรัฐฯ รายใหญ่ยื่นล้มละลาย Chapter 11 หนี้ราว 73 ล้านดอลลาร์ ปิดแล้ว 44 สาขาหารายได้เสริมจากการเขียนบทความ หรือ กระทู้ วันละ 300บาท ทำง่ายมากๆ ในมือถือก็ทำได้6 จังหวัดที่มีธุรกิจเปิดใหม่มากที่สุดในไทย!นักพายเรือเห็นบางอย่างห้อยอยู่บนต้นโกงกาง! พอเข้าไปดูใกล้ ๆ พบ “นกกาน้ำ” ติดสายเบ็ด
ดู Hot Topic ทั้งหมด
กระทู้อื่นๆในบอร์ด สาระ เกร็ดน่ารู้
เจอช้างป่าประจันหน้า อย่าเพิ่งวิ่งหนี สิ่งที่ควรทำอาจช่วยให้รอดชีวิตเปิด 7 ปลาน้ำโขงที่คนไทยนิยมกิน ถูกจับมาบริโภคมากที่สุด มีปลาอะไรบ้าง?แพน้ำแข็งลอยบนแม่น้ำอูซูหลี่ ยามฤดูหนาวเยือนเฮยหลงเจียรู้หรือไม่ว่า ทำอย่างไรให้สุขภาพดีขึ้น
ตั้งกระทู้ใหม่