คนไทยโบราณใช้อะไรแทนสบู่และแชมพู เปิด 10 ของจากธรรมชาติ ตั้งแต่มะกรูดถึงดินสอพอง
ทุกวันนี้เราเดินเข้าห้องน้ำแล้วหยิบสบู่ เจลอาบน้ำ หรือแชมพูได้ทันที แต่เคยสงสัยไหมว่าคนไทยโบราณใช้อะไรแทนสบู่และแชมพู ในยุคที่ยังไม่มีขวดพลาสติกหรือสบู่ก้อนวางขายตามร้าน คำตอบอยู่ใกล้ตัวกว่าที่คิด เพราะของหลายอย่างก็คือของที่ยังมีอยู่ในครัวไทยถึงทุกวันนี้
มะกรูดที่ใส่ต้มยำ ขมิ้นที่ใช้ทำแกงเหลือง หรือมะขามเปียกในน้ำพริก ล้วนเคยเป็น "อุปกรณ์อาบน้ำ" ของบรรพบุรุษมาก่อน โพสต์นี้รวบรวม 10 อย่างจากหลักฐานในวรรณคดี บันทึกชาวต่างชาติ และฐานข้อมูลสมุนไพรของหน่วยงานไทย มาเล่าให้ฟังแบบอ่านเพลินๆ ช่วงพักเที่ยง
สรุปสั้นๆ ก่อนอ่าน
• อาบน้ำ: ขมิ้นถูตัว ใช้ส้มมะขามขัดผิว แล้วประดินสอพอง
• สระผม: มะกรูด ฝักส้มป่อย และลูกประคำดีควาย ซึ่งตีกับน้ำแล้วเกิดฟอง
• แต่ละภาคมีของใช้ต่างกัน เช่น ภาคใต้ใช้เถาสะบ้า ภาคเหนือใช้เสื้อมะขาม
• คำว่า "สบู่" ยืมมาจากภาษาโปรตุเกส sabão ส่วนสบู่นำเข้าเริ่มแพร่หลายในสยามช่วงรัชกาลที่ 5-6
• ทั้งหมดนี้คือเรื่องเล่าทางประวัติศาสตร์และภูมิปัญญา ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์
คนไทยโบราณใช้อะไรแทนสบู่ ทำไมคนสมัยก่อนจึงพิถีพิถันกับการอาบน้ำ
หลายคนอาจนึกภาพว่าคนโบราณไม่ค่อยได้อาบน้ำ แต่หลักฐานบอกตรงกันข้าม THE STANDARD อ้างจดหมายเหตุของ ซีมง เดอ ลา ลูแบร์ ราชทูตฝรั่งเศสที่เข้ามาในปลายรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช (พ.ศ. 2230) ว่าชาวสยาม "อาบน้ำวันละ 3 ถึง 4 ครั้ง" และถือเป็นมารยาทว่าก่อนไปพบผู้ใหญ่ต้องอาบน้ำก่อน ทั้งยังประแป้งขาวไว้ที่ยอดอกเพื่อให้รู้ว่าเพิ่งอาบน้ำมา
บันทึกเดียวกันยังเล่าว่ามีวิธีอาบน้ำ 2 แบบ คือลงไปแช่น้ำ กับใช้ขันตักน้ำรด ส่วนเรื่องผม ลา ลูแบร์บันทึกว่าชาวสยามสระผมด้วยน้ำแล้วใส่น้ำมันจันทน์ ชาวบ้านทั่วไปมักอาบน้ำตามลำคลองหรือท่าน้ำ จนเป็นที่มาของสำนวน "อาบน้ำอาบท่า" ที่เรายังพูดกันอยู่
เมื่อการอาบน้ำเป็นกิจวัตรสำคัญขนาดนี้ คนไทยจึงต้องหาของจากธรรมชาติมาช่วยชำระเหงื่อไคล ขัดผิว และสระผม ลองมาดูกันทีละอย่าง
10 ของจากธรรมชาติที่คนไทยโบราณใช้อาบน้ำ สระผม
1. ขมิ้น สบู่สีเหลืองของคนทุกชนชั้น
ศิลปวัฒนธรรมระบุว่า สาวภาคกลางส่วนใหญ่ใช้ "ขมิ้น" ถูตัวแทนสบู่ หลักฐานเก่าแก่ปรากฏในกาพย์ห่อโคลงประพาสธารทองแดงของเจ้าฟ้าธรรมธิเบศร์ว่า "ลางนางอาบน้ำท่า ทาขมิ้นเหลืองพึงชม"
ขมิ้นไม่ได้มีไว้ทำความสะอาดอย่างเดียว แต่ยังเกี่ยวกับค่านิยมความงามด้วย ทั้งหญิงและชายนิยมขัดและพอกผิวด้วยขมิ้นให้ผิวออกสีเหลือง ซึ่งเป็นมาตรฐานความงามของยุคนั้น มติชนสุดสัปดาห์ยกตัวอย่างจากขุนช้างขุนแผน ตอนนางทองประศรีอาบน้ำให้พลายแก้วก่อนพาไปบวชว่า "แกอาบน้ำลูกยาทาขมิ้นตำ ชำระน้ำร่ำรดหมดเหงื่อไคล"
2. ส้มมะขามเปียก สครับขัดผิวยุคแรก
คู่หูของขมิ้นคือ "ส้มมะขาม" หรือน้ำมะขามเปียก ส.พลายน้อยอธิบายไว้ในหนังสือพฤกษนิยาย (อ้างในมติชนสุดสัปดาห์) ว่า สมัยก่อนจะใช้ผ้าถูเอาไคลออกก่อน แล้วทาขมิ้นผงให้ทั่วตัว รอสักครู่จึงทาส้มมะขามทับอีกชั้น เพื่อให้รสเปรี้ยวช่วยกัดสีขมิ้นที่จับหนาให้จางลง จากนั้นจึงลงอาบน้ำล้างออก
ขั้นตอนนี้ปรากฏในบทละครนอกพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ 2 เรื่องสังข์ทอง ตอนพระธิดาทั้งเจ็ดแต่งตัวไปเลือกคู่ว่า "แต่งตัวตั้งใจจะให้งาม ขมิ้นใส่ส้มมะขามขัดสี"
3. ดินสอพอง แป้งฝุ่นจากลพบุรี
อาบน้ำเสร็จแล้วก็ต้องประแป้ง ศิลปวัฒนธรรมอธิบายว่าดินสอพองเป็นตะกอนดินที่มีแคลเซียมคาร์บอเนตเป็นองค์ประกอบหลัก เมื่อบีบน้ำมะนาวที่เป็นกรดลงไป ดินจะพองขึ้น จึงเป็นที่มาของชื่อ "ดินสอพอง"
- ปรากฏในตำราพระโอสถพระนารายณ์ เอกสารสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช
- จัดเป็นเครื่องยาประเภทแร่ธาตุ หรือ "ธาตุวัตถุ"
- ลพบุรีเป็นแหล่งผลิตที่ขึ้นชื่อมาช้านาน
- คนโบราณเชื่อว่าเนื้อดินสอพองเย็น ช่วยคลายร้อน ใช้ประทินผิว และเสริมสิริมงคล
4. มะกรูด แชมพูที่มีกลิ่นหอมขจร
ถ้าถามว่าคนสมัยก่อนสระผมด้วยอะไร คำตอบที่คุ้นที่สุดคือ "มะกรูด" วิกิพีเดียภาษาไทยระบุว่าการใช้มะกรูดสระผมน่าจะรู้จักกันตั้งแต่สมัยโบราณ บ้างผ่าผลดิบแล้วบีบน้ำสระโดยตรง บ้างก็นำไปเผาหรือต้มก่อน
วรรณคดีสมัยอยุธยาอย่างกาพย์ห่อโคลงนิราศพระบาทก็มีบทว่า "มะกรูดสองแถวทาง คิดมะกรูดนางสางสระผม" ส่วนหอสมุดมหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราชเล่าว่า คนธรรมดาใช้มะกรูดผ่าซีกถูตัว และเมื่อยังไม่มีแชมพูก็ใช้มะกรูดเผาไฟคั้นน้ำสระผม
5. ฝักส้มป่อย ฟองนุ่มที่ใช้ในพิธีมงคล
ฝักส้มป่อยเป็นอีกตัวเลือกยอดนิยม ฐานข้อมูลสมุนไพร คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี ระบุว่าฝักมีสารซาโปนินสูง เมื่อตีกับน้ำจะเกิดฟองที่คงทน และในตำรายาไทยใช้ฝักแก่ต้มเอาน้ำสระผม
- คลังความรู้ของกรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือกบันทึกว่า คนไทยเชื่อว่าน้ำแช่ฝักและใบส้มป่อยเป็นสิริมงคล ใช้เป็นน้ำพระพุทธมนต์และใช้สระผม
- ตำราแพทย์แผนไทยที่อ้างในคลังความรู้เดียวกันระบุสัดส่วนฝักส้มป่อย 1 ส่วนต่อน้ำ 4 ส่วน
- วิกิพีเดียเล่าว่าพระราชพิธีโสกันต์ (ตามที่บันทึกในพระราชพิธีสิบสองเดือน) ต้องมีผลมะกรูดและใบส้มป่อยประกอบพิธี ซึ่งเข้าใจว่าใช้สำหรับสระผม
6. ลูกประคำดีควาย สบู่จากต้นไม้ที่ต้องระวัง
วิกิพีเดียภาษาไทยระบุว่าผลประคำดีควายมีสารซาโปนิน ใช้เป็นสารชะล้างแทนสบู่และยาสระผมได้ และตำราไทยใช้ผลต้มเอาน้ำชโลมผม
อย่างไรก็ตาม แหล่งเดียวกันก็เตือนว่าประคำดีควายเป็นพืชมีพิษ ถ้ารับประทานผลอาจทำให้คลื่นไส้ อาเจียน ท้องร่วง และห้ามให้เข้าตาเพราะทำให้แสบตาหรือตาอักเสบได้ จึงเป็นตัวอย่างที่ดีว่าของจากธรรมชาติไม่ได้แปลว่าปลอดภัยเสมอไป
7. เถาสะบ้า สบู่แห้งของสาวใต้
ศิลปวัฒนธรรมเล่าว่าสาวภาคใต้นำ "เถาสะบ้า" มาทุบให้แผ่ออกแล้วตากแดดให้แห้ง เวลาจะใช้ก็ขยำกับน้ำให้เปียกและอ่อนตัว ใช้ถูตัวแทนสบู่ได้ มีฟองและกลิ่นหอมอ่อนๆ และใช้ล้างหน้าได้ด้วย
8. เสื้อมะขามและใบไคร้น้ำ ใยขัดตัวของสาวเหนือ
ฝั่งภาคเหนือมีวิธีขัดขี้ไคลที่ต่างออกไป บทความเดียวกันระบุว่าสาวเหนือใช้ "เสื้อมะขาม" หรือเส้นใยที่หุ้มเนื้อมะขามมาขัดผิว บ้างก็ใช้ใบไคร้น้ำขัดผิว เรียกได้ว่าเป็นใยขัดตัวยุคแรกก่อนจะมีฟองน้ำสังเคราะห์
9. ใยบวบและหัวไพล ของคู่ห้องอาบน้ำ
THE STANDARD ระบุว่าอุปกรณ์อาบน้ำของคนไทยในอดีตมักเป็นสมุนไพรหรือของพื้นบ้าน เช่น ดินสอพอง ใยบวบ ไพล มะกรูด และลูกประคำดีควาย จนบทความตั้งชื่อเรื่องวิวัฒนาการการอาบน้ำว่า "จากหัวไพลสู่สบู่ก้อน"
10. อบไอน้ำสมุนไพร สปาแบบไทยโบราณ
สำหรับสาวชาววัง ศิลปวัฒนธรรมเล่าว่าจะละลายน้ำปูนใสผสมน้ำขมิ้นสดถูตัว แล้วนำหม้อที่ใส่ผลมะกรูด ผลประคำดีควาย และเกลือ ต้มให้เดือดจัดมาตั้งในกระโจมเพื่ออบให้เหงื่อออก พอหมดไอก็นำน้ำอุ่นนั้นมาผสมน้ำอาบ ต่อด้วยการฝนแก่นจันทน์ชโลมตัว
ส่วนสาวอีสานก็มีการอบไอน้ำเช่นกัน โดยใช้ใบมะขาม ใบมะกรูด ใบพลับพลึง ใบตองกล้วยน้ำว้าแห้ง และขมิ้นทั้งต้นและหัว ใส่หม้อต้มให้เดือดแล้วอบทั้งผิวหน้าและผิวกาย
ตารางสรุป: ของแต่ละอย่างใช้ทำอะไร
| ของจากธรรมชาติ | ใช้แทนอะไร | หลักฐาน/แหล่งที่มา |
|---|---|---|
| ขมิ้น | สบู่ และเสริมผิวเหลือง | กาพย์ห่อโคลงประพาสธารทองแดง, ขุนช้างขุนแผน |
| ส้มมะขามเปียก | สครับขัดผิว | สังข์ทอง, พฤกษนิยาย |
| ดินสอพอง | แป้งฝุ่น | ตำราพระโอสถพระนารายณ์, บันทึกลา ลูแบร์ |
| มะกรูด | แชมพู และถูตัว | โคลงกำสรวล, นิราศพระบาท |
| ฝักส้มป่อย | แชมพู (มีฟอง) | ตำรายาไทย, กรมการแพทย์แผนไทยฯ |
| ลูกประคำดีควาย | สบู่ แชมพู | วิกิพีเดีย (มีพิษหากรับประทาน) |
| เถาสะบ้า | สบู่ (ภาคใต้) | ศิลปวัฒนธรรม |
| เสื้อมะขาม ใบไคร้น้ำ | ใยขัดตัว (ภาคเหนือ) | ศิลปวัฒนธรรม |
| ใยบวบ หัวไพล | ใยขัดตัว และของใช้อาบน้ำ | THE STANDARD |
| อบไอน้ำสมุนไพร | สปา/ซาวน่า | ศิลปวัฒนธรรม |
แล้ว "สบู่" มาถึงเมืองไทยเมื่อไร
วิกิพีเดียภาษาไทยระบุว่าคำว่า "สบู่" เพี้ยนมาจากคำว่า sabão ในภาษาโปรตุเกส และเชื่อว่าสบู่เข้ามาในสมัยอยุธยาพร้อมชาวโปรตุเกสที่เข้ามาค้าขายและพำนักอยู่ แต่การใช้สบู่แพร่หลายจริงๆ เกิดขึ้นทีหลังมาก
- รัชกาลที่ 5-6: ศิลปวัฒนธรรมระบุว่าห้างร้านเริ่มนำเข้าสบู่จากต่างประเทศ โดยเฉพาะสบู่วิโนเลีย (Vinolia Soap) จากอังกฤษ
- พ.ศ. 2455: หนังสือพิมพ์พิมพ์ไทยลงโฆษณาสบู่ซันไลต์ว่า "ไปป่าอย่าลืมพร้า ซักผ้าอย่าลืมสบู่ซันไลท์" ซึ่งคนก็เอาไปใช้ถูตัวด้วย
- สบู่คาบอลิก: หอสมุด มสธ. เล่าว่าเป็นครีมเหนียวในกระปุกกระเบื้อง ขายเป็นสบู่ยาฟอกตัว
- ทศวรรษ 2470: สบู่ลักซ์ สบู่ปาล์มโอลีฟ และสบู่ยาอีกหลายยี่ห้อได้รับความนิยมมากขึ้น
ควรรู้ไว้ด้วยว่าแต่ละแหล่งเล่าไม่ตรงกันทั้งหมด เช่น THE STANDARD เล่าว่าสบู่ก้อนเข้ามาราว พ.ศ. 2470 ผ่านทางญี่ปุ่น ขณะที่ศิลปวัฒนธรรมและหอสมุด มสธ. พบหลักฐานโฆษณาสบู่ตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 6 ส่วนที่มาของคำ THE STANDARD เล่าว่าเพี้ยนจากเสียงที่ชาวญี่ปุ่นออกเสียงคำว่า soap แต่วิกิพีเดียภาษาไทยระบุว่ามาจากภาษาโปรตุเกส
หมายเหตุ: นี่คือเรื่องเล่าทางประวัติศาสตร์ ไม่ใช่คำแนะนำสุขภาพ
ทุกอย่างในบทความนี้คือภูมิปัญญาและแนวปฏิบัติดั้งเดิมในอดีต ที่เรียบเรียงจากบทความประวัติศาสตร์และฐานข้อมูลสมุนไพร ไม่ได้มีเจตนาแนะนำให้นำไปใช้แทนผลิตภัณฑ์ปัจจุบันหรือใช้รักษาโรค
- ศูนย์ข้อมูลสมุนไพร คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล ตอบคำถามไว้ว่า เด็กและทารกไม่ควรใช้น้ำแช่ฝักส้มป่อย เพราะอาจระคายเคืองหรือแพ้ได้
- ลูกประคำดีควายเป็นพืชมีพิษหากรับประทาน และระคายเคืองตา
- หากมีปัญหาผิวหนังหรือหนังศีรษะ ควรปรึกษาแพทย์หรือผู้ประกอบวิชาชีพที่เกี่ยวข้อง
FAQ คำถามที่หลายคนค้นหา
คนไทยโบราณใช้อะไรแทนสบู่?
หลักๆ คือขมิ้นถูตัว ตามด้วยส้มมะขามเปียกขัดผิว นอกจากนี้ยังมีมะกรูดผ่าซีก เถาสะบ้าในภาคใต้ และใยบวบหรือเสื้อมะขามสำหรับขัดขี้ไคล
สมัยก่อนไม่มีแชมพู สระผมด้วยอะไร?
ของที่มีหลักฐานชัดคือมะกรูด (ผ่าบีบน้ำ หรือเผา/ต้มก่อน) ฝักส้มป่อย และลูกประคำดีควาย ซึ่งสองอย่างหลังมีสารซาโปนินที่ทำให้เกิดฟอง
ทำไมคนโบราณชอบทาขมิ้นให้ตัวเหลือง?
เพราะผิวเหลืองเป็นมาตรฐานความงามในยุคนั้น ดังที่ศิลปวัฒนธรรมและมติชนสุดสัปดาห์อธิบาย และปรากฏในวรรณคดีหลายเรื่อง
คำว่าสบู่มาจากภาษาอะไร?
วิกิพีเดียภาษาไทยระบุว่ามาจากคำว่า sabão ในภาษาโปรตุเกส
คนไทยสมัยอยุธยาอาบน้ำวันละกี่ครั้ง?
ตามบันทึกของลา ลูแบร์ที่ THE STANDARD อ้างถึง ชาวสยามอาบน้ำวันละ 3 ถึง 4 ครั้ง
สรุป
ถ้าย้อนถามว่าคนไทยโบราณใช้อะไรแทนสบู่และแชมพู คำตอบคือของรอบบ้านอย่างขมิ้น ส้มมะขาม ดินสอพอง มะกรูด ส้มป่อย และประคำดีควาย แต่ละภาคยังมีสูตรของตัวเอง ตั้งแต่เถาสะบ้าของสาวใต้ ไปจนถึงการอบไอน้ำของสาวอีสาน ทั้งหมดสะท้อนว่าคนไทยใส่ใจความสะอาดและความงามมานานก่อนสบู่ก้อนแรกจะมาถึงสยาม
แล้วที่บ้านของคุณล่ะ ปู่ย่าตายายเคยเล่าว่าใช้อะไรอาบน้ำหรือสระผมบ้าง? มาแชร์กันในคอมเมนต์ได้เลย อาจมีภูมิปัญญาท้องถิ่นที่ยังไม่มีใครเคยเล่าก็ได้
https://www.silpa-mag.com/history/article_167389
https://www.silpa-mag.com/culture/article_163331
https://www.matichon.co.th/weekly/column/article_186308
https://thestandard.co/the-evolution-of-thai-bathing/
https://library.stou.ac.th/wp-content/odi/retro-woman/page1_2.html
https://th.wikipedia.org/wiki/มะกรูด
https://th.wikipedia.org/wiki/ประคำดีควาย
https://th.wikipedia.org/wiki/สบู่
https://phar.ubu.ac.th/herb-DetailPhargarden/285
https://ttdkl.dtam.moph.go.th/Module1/frmc_show_monograph.aspx?h_id=NDQ1OQ==
https://medplant.mahidol.ac.th/user/reply.asp?id=6881
เลขน่าจับตา "แต๋วจ๋า พารวย" วันที่ 1 ธันวาคม 2569
เปิดเลขธูป 3 ตัวตรง "ท้าวเวสสุวรรณ" วันที่ 1 ธันวาคม 2569
เช็กดวงชะตาโค้งสุดท้ายปลายเดือนพฤศจิกายน 2569: จังหวะเปลี่ยนผ่านของดวงดาว เมื่อความนิ่งและสติคือกุญแจเปิดรับโชคลาภและความสำเร็จ
เคยสงสัยไหม? ใครเป็นคนกำหนดค่าเงินบาท ทำไมบางวันเงินบาทแข็ง บางวันกลับอ่อนค่า
เจอช้างป่าประจันหน้า อย่าเพิ่งวิ่งหนี สิ่งที่ควรทำอาจช่วยให้รอดชีวิต
เลขเด็ดจากถ้ำนาคา เปิดเลขเด่น 6-7 แจกชุด 2 ตัว 12 คู่ มีเลขไหนน่าจับตา?
เลข"ม้าวิ่ง" 1 ธันวาคม 2569
"สามล้ออินเดีย" ตามตื้อ "สาวลูกครึ่งไทย" ขอจูบกลางไลฟ์..คลิปกลายเป็นไวรัล คนดูถล่มทลาย
แฟรนไชส์ซี KFC สหรัฐฯ รายใหญ่ยื่นล้มละลาย Chapter 11 หนี้ราว 73 ล้านดอลลาร์ ปิดแล้ว 44 สาขา
หารายได้เสริมจากการเขียนบทความ หรือ กระทู้ วันละ 300บาท ทำง่ายมากๆ ในมือถือก็ทำได้
6 จังหวัดที่มีธุรกิจเปิดใหม่มากที่สุดในไทย!
นักพายเรือเห็นบางอย่างห้อยอยู่บนต้นโกงกาง! พอเข้าไปดูใกล้ ๆ พบ “นกกาน้ำ” ติดสายเบ็ด



