ไดเมียวญี่ปุ่นใช้ผ้าดำกับแหนบส่องเกล็ดหิมะทีละเม็ดเมื่อเกือบ 200 ปีก่อน—เขาวาดลายไว้กี่แบบ?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

หนังสือ Sekka Zusetsu ที่พิมพ์ในปี 1832 รวมภาพเกล็ดหิมะ 86 แบบที่โดอิ โทชิสึระ เจ้าแคว้นโคกะ สังเกตและวาดเอง กับอีก 12 ภาพจากตำรายุโรป เขาเก็บหิมะบนผ้าสีดำที่ทำให้เย็น ใช้แหนบย้ายผลึกทีละเกล็ดไปส่องกล้อง แล้วบันทึกรูปร่างลงในหนังสือภาพ จึงไม่ใช่ภาพ 98 แบบที่เขาค้นพบด้วยตัวเองทั้งหมด

โดอิเป็นเจ้าแคว้นโคกะในยุคเอโดะ เขาเริ่มสนใจเกล็ดหิมะตั้งแต่วัยหนุ่มและสังเกตผลึกต่อเนื่องราว 20 ปี หนังสือเล่มนี้เป็นฉบับพิมพ์ใช้ในวงจำกัด ภาพพิมพ์แสดงผลึกหลายรูปทรงพร้อมข้อความญี่ปุ่นประกอบ

วิธีสังเกตต้องแข่งกับความอุ่น เพราะเกล็ดหิมะละลายได้ง่าย โดอิเตรียมผ้าสีดำไว้นอกบ้านให้เย็นก่อน แล้วใช้ผ้ารับหิมะที่เพิ่งตก จากนั้นค่อยคีบเกล็ดที่ต้องการด้วยแหนบไปวางบนถาดเคลือบรักเพื่อดูผ่านกล้องจุลทรรศน์ เขาระวังไม่ให้ลมหายใจถูกผลึก และหลีกเลี่ยงความร้อนจากมือไม่ให้เกล็ดเสียรูปก่อนวาด

ภาพในหนังสือมีเส้นละเอียดคล้ายลายดอกไม้ แต่จุดประสงค์ของโดอิคือบันทึกรูปร่างของผลึก ไม่ใช่วาดลายตกแต่งขึ้นเอง การดูภาพสแกนหนังสือฉบับจริงของหอสมุดรัฐสภาญี่ปุ่นเห็นหน้ากระดาษที่พิมพ์ภาพผลึกเป็นช่อง ๆ พร้อมข้อความญี่ปุ่นแนวตั้งอยู่ฝั่งตรงข้าม รูปเล่มจึงเป็นทั้งสมุดภาพและบันทึกความรู้ธรรมชาติในยุคเอโดะ

ความรู้ตะวันตกเข้ามาในญี่ปุ่นผ่านสิ่งที่เรียกว่า “รังงะกุ” หรือการศึกษาความรู้จากภาษาดัตช์ โดอิทำงานใกล้ชิดกับทาคามิ เซ็นเซกิ นักปราชญ์ที่เชี่ยวชาญความรู้นี้ แหล่งของภาพที่ยกมาคือ Katechismus der natuur ของโยฮันเนส ฟลอเรนทิอุส มาร์ติเน็ต นักบวชชาวดัตช์และผู้เขียนตำราวิทยาศาสตร์ธรรมชาติ กล้องจุลทรรศน์ที่เขาใช้จึงอยู่ในบริบทที่ญี่ปุ่นรับความรู้วิทยาศาสตร์จากดัตช์ แต่ข้อมูลที่ตรวจได้ไม่ได้ระบุว่ากล้องชิ้นนั้นผลิตหรือนำเข้าจากที่ใด ส่วนภาพ 12 แบบเป็นส่วนที่ยืมจากตำรายุโรป ไม่ใช่ผลจากการสังเกตของโดอิ

หนังสือฉบับแรกพิมพ์ใช้ในวงจำกัด ก่อนภาพเกล็ดหิมะจะถูกนำไปเผยแพร่ผ่านหนังสือ Hokuetsu Seppu ของซูซูกิ โบคุชิ ต่อมาลาย “เซ็กกะ” กลายเป็นแบบตกแต่งบนสิ่งของหลายชนิด รวมถึงผ้า ถ้วยชา และเครื่องประดับ รายละเอียดนี้ทำให้เห็นว่าภาพจากการศึกษาธรรมชาติเดินทางต่อไปเป็นลวดลายในงานฝีมือได้อย่างไร

จุดน่าสนใจของหนังสือเล่มนี้จึงไม่ใช่แค่รูปเกล็ดหิมะที่หลากหลาย แต่ยังแสดงให้เห็นว่าความรู้ธรรมชาติในญี่ปุ่นยุคเอโดะผสานการสังเกตของผู้เขียนกับภาพจากตำราที่เดินทางมาจากยุโรปอย่างไร

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th