หนังสือพับ ปี 1816 เปลี่ยนคนเป็นนางเงือกและสิงโตเป็นกริฟฟินได้ด้วยกลไกกระดาษ

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

หนังสือภาพพับ Metamorphosis ฉบับปี 1816 ใช้แผ่นกระดาษที่เปิดขึ้นหรือพับลงเพื่อเผยภาพอีกชั้น จึงทำให้ตัวละครหนึ่งกลายเป็นอีกตัวได้ด้วยมือคนอ่าน ในภาพชุดแรก อาดัมเปลี่ยนเป็นเอวา แล้วเปิดต่อเป็นนางเงือก ส่วนสิงโตเผยเป็นกริฟฟินและนกอินทรี กลไกนี้ไม่ใช่ภาพเคลื่อนไหว แต่เป็นภาพพิมพ์ที่แบ่งส่วนไว้บนแผ่นพับให้ดูต่างกันตามจังหวะเปิด

สำเนาที่สแกนไว้ระบุชื่อ Metamorphosis; or, A Transformation of Pictures พิมพ์ในนิวยอร์กเมื่อปี 1816 โดยขายผ่าน Samuel Wood and Sons และพิมพ์ที่ฟิลาเดลเฟียโดย J. Rakestraw รายการห้องสมุดจัดรูปเล่มเป็นกระดาษหนึ่งแผ่นพับรวมแปดหน้า จุดเด่นจึงอยู่ที่การเปิดแผ่นเดียวแล้วเห็นภาพและคำกลอนที่ต่อกัน มากกว่าการอ่านเรื่องยาวแบบหนังสือทั่วไป

คำกลอนบนหน้าภาพทำหน้าที่บอกให้คนอ่านลองขยับแผ่น เช่น “Turn up and see” หรือให้พับใบลงอีกครั้งเพื่อดูภาพถัดไป ข้อความในฉบับสแกนจึงยืนยันว่าผู้อ่านต้องเปิดและพับกระดาษเพื่อเห็นการเปลี่ยนรูป ส่วนคำอธิบายของ Public Domain Review เรียกภาพเหล่านี้ว่าแผ่นปีกที่เปิดสลับได้ และไล่ลำดับอาดัม–เอวา–นางเงือก กับสิงโต–กริฟฟิน–นกอินทรี

หนังสือไม่ได้ปล่อยให้เด็กเข้าใจว่าสัตว์ประหลาดมีอยู่จริง ข้อความเตือนตอนต้นบอกตรง ๆ ว่านางเงือกและกริฟฟินเป็นเพียงสัตว์ในนิทานที่ไม่เคยมีอยู่จริง และอธิบายว่าภาพโครงกระดูกเป็นสัญลักษณ์ เพราะความตายเป็น “สภาวะ” ไม่ใช่สิ่งมีชีวิต การเตือนนี้อยู่ในหนังสือฉบับเดียวกับภาพแฟนตาซี จึงแยกจินตนาการออกจากข้อเท็จจริงให้ผู้อ่านตัวเล็กเห็นตั้งแต่ต้น

จากนั้นภาพและกลอนพาผู้อ่านผ่านเรื่องอาดัมกับเอวา ความมั่งคั่ง ความเจ็บป่วย และความตาย ตัวละครคนหนึ่งคิดว่าทองกับเงินจะช่วยให้พ้นจากความกังวล แต่กลอนถัดมาพาไปสู่ความเจ็บป่วยและความตาย ซึ่งทรัพย์สินช่วยไม่ได้ เนื้อหาส่วนนี้ใช้ภาพพลิกแผ่นเป็นจังหวะเล่าเรื่อง พร้อมสอดแทรกคำสอนทางศาสนาคริสต์ตามมุมมองของผู้แต่งในยุคนั้น

บทกลอนท้ายเล่มขึ้นต้นว่า “O Man!” แล้วเตือนว่าร่างกายกลับเป็นฝุ่น ทองเงินกลายเป็นสนิม และเวลาชีวิตหมดลงได้ คำลงท้ายชวนให้ใช้วันปัจจุบันให้ดี เพราะเวลาและความตายไม่หยุดรอ นี่คือข้อคิดที่อ่านได้จากข้อความจริงในเล่ม ส่วนการมองหนังสือเป็นของเล่นเพื่อสอนศีลธรรมแก่เด็กเป็นคำอธิบายเชิงบริบทของนักประวัติศาสตร์หนังสือ ไม่ใช่ถ้อยคำที่ผู้พิมพ์ประกาศไว้บนปก

หนังสือพับเล่มนี้จึงเล่นกับความอยากรู้อยากเห็นสองชั้น: มือเปิดภาพให้เปลี่ยน ขณะที่กลอนพาคนอ่านจากความสนุกไปสู่คำสอนเรื่องความจริง ความมั่งคั่ง และความตาย ภาพนางเงือกกับกริฟฟินชวนให้จินตนาการ แต่คำเตือนในเล่มก็บอกชัดว่าควรอ่านมันในฐานะเรื่องแต่ง

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th