คำว่า “ค้นพบมาชูปิกชู” มองข้ามชาวเปรูที่รู้จักเมืองอินคามาก่อนหรือไม่? ย้อนดูบทบาทของไกด์ท้องถิ่นในปี 1911

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

บันทึกการเยือนมาชูปิกชูมีมาก่อนคณะสำรวจของ Yale ไปถึงในปี 1911: หนังสือพิมพ์ทางการเปรู El Peruano ระบุว่าคนจากกุสโกไปเยือนซากตั้งแต่ ปี 1902 เมื่อฮิรัม บิงแฮมมาถึงก็มีครอบครัวอาศัยและทำกินอยู่บนพื้นที่นั้น บทบาทของเขาคือเริ่มศึกษาซากทางโบราณคดีและเผยแพร่เรื่องเมืองอินคาให้ผู้ชมต่างประเทศรู้จักในวงกว้าง

El Peruano เขียนในปี 2023 ว่าหลักฐานอ้างถึงการเยือนโดยกลุ่มคนจากกุสโกในปี 1902 แล้วจึงแยกบทบาทของบิงแฮมว่าเป็นผู้เริ่มการศึกษาและผู้เผยแพร่สำคัญระดับโลก ส่วนบทความอีกชิ้นในปี 2021 อ้างคำกล่าวของโฆเซ บาสตันเต ผู้อำนวยการอุทยานโบราณคดีว่า มีหลักฐานการขึ้นไปของออกุสโต เบิร์นส์ในทศวรรษ 1870 และของอากุสติน ลิซาร์รากาในปี 1902 ทั้งสองเรื่องเป็นรายงานที่แหล่งข่าวนำเสนอ ไม่ใช่เอกสารก่อนปี 1911 ที่เราได้ตรวจต้นฉบับโดยตรง

บิงแฮมเองเขียนบทความ “The Discovery of Machu Picchu” ในปี 1913 ว่าคนบางกลุ่มในกุสโกรู้ว่ามีซากสิ่งก่อสร้างที่ยังไม่ถูกบรรยายอยู่ในหุบเขาอูรูบัมบา เขาเล่าด้วยว่าได้ยินข่าวจากคนที่รู้จักและผู้เดินทางในพื้นที่ก่อนเดินทางไปดูเอง บันทึกนี้สำคัญเพราะเป็นคำบอกเล่าของผู้สำรวจ แต่สะท้อนสิ่งที่เขาได้ยิน ไม่ได้แทนเสียงของชุมชนทุกกลุ่มหรือยืนยันชื่อผู้ไปถึงซากก่อนหน้า

ก่อนถึงซาก เมลชอร์ อาร์เตียกา ผู้เช่าที่ดินในมานดอร์ปัมปา แจ้งบิงแฮมว่ามีซากอินคาอยู่บนภูเขาและนำทางเขาขึ้นไปถึงมาชูปิกชู เอกสารศึกษาประวัติศาสตร์และโบราณคดีในเล่ม Machupicchu: Investigaciones Interdisciplinarias Tomo I ระบุบทบาทการนำทางนี้ ขณะที่ El Peruano รายงานในปี 2019 ว่าอาร์เตียกาเป็นชาวนาที่บอกบิงแฮมถึงแหล่งอินคาสองแห่งและเส้นทางผ่านสะพานไม้ เมื่อคณะไปถึงซากในวันที่ 24 กรกฎาคม 1911 พร้อมนายสิบชื่อคาร์รัสโก บิงแฮมพบสองครอบครัว—ตระกูลเรชาร์เตกับอัลวาเรซ—อาศัยอยู่บริเวณนั้นและปลูกพืชบนขั้นบันไดเกษตร จากนั้นปาโบล เรชาร์เต เด็กชายที่อาศัยบนภูเขา พาบิงแฮมเข้าไปยังเขตเมืองที่ถูกพืชคลุม

คำว่า “ค้นพบ” จึงมีความหมายต่างกันได้: บิงแฮมเป็นผู้เริ่มการศึกษาที่มีการบันทึกและทำให้คนต่างประเทศสนใจ ขณะที่หลักฐานที่ El Peruano รายงานและคำบอกเล่าของบิงแฮมเองชี้ว่าคนในพื้นที่รู้จักหรือเข้าถึงซากมาก่อน บทความของเขาใน National Geographic ปี 1913 ช่วยเผยแพร่เรื่องนี้สู่ผู้อ่านวงกว้าง การใช้คำว่า “ค้นพบ” โดยไม่ระบุความหมายจึงเสี่ยงลบผู้คนที่อาศัยและเดินทางอยู่ในภูมิภาคออกจากประวัติศาสตร์

คลังเอกสารของ Yale ลงรายการสมุดบันทึกภาคสนามของบิงแฮมในปี 1911 ไว้ในชุดเอกสารการสำรวจเปรู แต่คู่มือคลังระบุว่าต้องติดต่อขอสำเนาดิจิทัล รายการนี้ยืนยันว่ามีสมุดบันทึก ไม่ได้บอกเนื้อหาในสมุดโดยตัวมันเอง ส่วนข้อมูลที่ตรวจอ่านได้ในที่นี้มาจากบทความร่วมสมัยของบิงแฮมและรายงานของ El Peruano ซึ่งควรแยกจากเอกสารต้นฉบับที่ยังไม่ได้เปิด

บิงแฮมมีส่วนสำคัญในการศึกษาและทำให้มาชูปิกชูเป็นที่รู้จักในระดับนานาชาติ แต่เขาไม่ใช่คนแรกที่รู้ว่าซากเมืองนี้มีอยู่ การเล่าเรื่องอย่างรอบด้านจึงต้องเก็บทั้งบันทึกของคณะสำรวจและชีวิตของชาวเปรูที่อยู่ใกล้แหล่งโบราณคดีไว้ด้วย

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th