เจาะลึก "แอกโซลอเติล" (Axolotl) ซาลาแมนเดอร์หน้ายิ้ม กับพลังงอกอวัยวะใหม่ที่นักวิทยาศาสตร์ทั่วโลกทึ่ง

หากพูดถึงสัตว์ครึ่งบกครึ่งน้ำที่สร้างความตื่นเต้นให้วงการแพทย์และชีววิทยาได้มากที่สุด ชื่อของ "แอกโซลอเติล" (Axolotl) ต้องติดอันดับต้น ๆ อย่างแน่นอน สัตว์ที่หลายคนเรียกว่า "ซาลาแมนเดอร์หน้ายิ้ม" ตัวนี้มีถิ่นกำเนิดเพียงแห่งเดียวในโลก คือทะเลสาบโซชิมิลโก (Xochimilco) ใกล้กรุงเม็กซิโกซิตี้ ประเทศเม็กซิโก นอกจากหน้าตาที่ดูยิ้มอยู่ตลอดเวลาแล้ว มันยังมีความสามารถทางชีววิทยาที่หาตัวจับยาก

1. โตแล้ว แต่หน้าตายังเหมือนเด็ก (Neoteny)

สัตว์ครึ่งบกครึ่งน้ำส่วนใหญ่ เช่น กบ หรือซาลาแมนเดอร์ชนิดอื่น ๆ จะเปลี่ยนรูปร่าง (Metamorphosis) จากวัยอ่อนที่อยู่ในน้ำ กลายเป็นตัวเต็มวัยที่ขึ้นไปใช้ชีวิตบนบก แต่แอกโซลอเติลไม่เป็นเช่นนั้น พวกมันมีภาวะที่เรียกว่า "นีโอทีนี" (Neoteny) คือคงรูปร่างแบบวัยอ่อนไว้ตลอดชีวิต แม้จะโตเต็มที่และผสมพันธุ์ได้แล้วก็ตาม

ลักษณะเด่นที่ติดตัวมาตั้งแต่เด็ก ได้แก่

เหงือกภายนอกเป็นพู่ฟูคล้ายขนนกอยู่สองข้างหัว
ครีบยาวพาดตั้งแต่กลางหลังไปจนถึงปลายหาง
การใช้ชีวิตอยู่ใต้น้ำตลอดอายุขัย

2. พลังงอกใหม่ (Regeneration) เสียไปแล้วก็สร้างใหม่ได้

จุดที่ทำให้แอกโซลอเติลกลายเป็นดาวเด่นในห้องแล็บทั่วโลกคือความสามารถในการงอกอวัยวะใหม่ ไม่ว่าจะสูญเสียขา หาง หรือเหงือกไป มันก็สร้างขึ้นมาใหม่ได้ และยังซ่อมแซมเนื้อเยื่อบางส่วนของหัวใจ ไขสันหลัง และสมองได้ด้วย ที่น่าทึ่งคืออวัยวะที่งอกใหม่ทำงานได้ตามปกติ และแทบไม่เหลือรอยแผลเป็นเลย

นักวิจัยจึงพยายามไขความลับของกลไกนี้ ด้วยความหวังว่าวันหนึ่งจะนำมาต่อยอดเป็นวิธีรักษาและฟื้นฟูเนื้อเยื่อของมนุษย์

3. น่ารักในตู้ แต่วิกฤตในธรรมชาติ

ทุกวันนี้แอกโซลอเติลเป็นสัตว์เลี้ยงยอดฮิตในหลายประเทศ เพราะหน้าตาน่ารักและดูแลไม่ซับซ้อน ขอแค่รักษาน้ำให้เย็นพอ ซึ่งเป็นเรื่องท้าทายไม่น้อยในอากาศร้อนแบบบ้านเรา

ทว่าในถิ่นกำเนิด พวกมันกลับอยู่ในสถานะ "ใกล้สูญพันธุ์อย่างยิ่ง" (Critically Endangered) ภัยคุกคามหลักมีอยู่สามด้าน

น้ำเน่าเสีย
การขยายตัวของเมือง
ปลาต่างถิ่นที่ถูกปล่อยลงทะเลสาบ ซึ่งแย่งอาหารและกินไข่กับลูกอ่อนของพวกมัน

การอนุรักษ์แอกโซลอเติลจึงไม่ใช่แค่การรักษาสัตว์หน้าตาน่ารักชนิดหนึ่งไว้ แต่ยังหมายถึงการปกป้องระบบนิเวศ และอาจรวมถึงกุญแจสำคัญของการแพทย์ในอนาคตด้วย