ถนนสายแรกของไทย ไม่ใช่เยาวราช แล้วถนนเจริญกรุงเปลี่ยนกรุงเทพฯ อย่างไร

• ถนนเจริญกรุงเริ่มสร้างเมื่อวันที่ 5 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2404 ในสมัยรัชกาลที่ 4

• ถนนสายนี้เป็นถนนยุคแรกของไทยที่ใช้เทคนิคการก่อสร้างแบบตะวันตก เพื่อรองรับการเดินทางด้วยรถม้า

• ถนนเยาวราชมีความสำคัญต่อประวัติศาสตร์กรุงเทพฯ แต่เกิดขึ้นภายหลังถนนเจริญกรุง

ก่อนมีเยาวราช กรุงเทพฯ เดินทางกันอย่างไร

        เมื่อพูดถึงถนนเก่าแก่ในกรุงเทพฯ หลายคนนึกถึงเยาวราช ย่านการค้าที่มีชื่อเสียงและเป็นศูนย์กลางวัฒนธรรมไทย-จีน แต่หากย้อนกลับไปถึงยุคเริ่มต้นของถนนสมัยใหม่ ชื่อที่ควรทำความรู้จักก่อนคือ ถนนเจริญกรุง

        ในอดีต แม่น้ำและคลองเป็นเส้นทางสัญจรสำคัญของผู้คน ส่วนการเดินทางทางบกยังอาศัยทางเดินและถนนที่มีลักษณะแตกต่างจากถนนสมัยใหม่ การสร้างถนนที่รองรับรถม้าจึงเป็นส่วนหนึ่งของการเปลี่ยนแปลงรูปแบบการเดินทางในกรุงเทพฯ

ถนนเจริญกรุงเริ่มสร้างในปีไหน

        ข้อมูลจากสำนักพระคลังข้างที่ระบุว่า วันที่ 5 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2404 พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ตัดถนนเจริญกรุง โดยมีบริบทเกี่ยวข้องกับคำร้องของชาวยุโรปที่ต้องการถนนสำหรับเดินทางด้วยรถม้า

        ถนนสายนี้สร้างขึ้นในช่วงที่กรุงเทพฯ กำลังปรับตัวต่อการติดต่อกับชาวต่างชาติและรูปแบบการเดินทางที่เปลี่ยนไป การมีถนนจึงไม่ได้เป็นเพียงการเพิ่มทางสัญจร แต่ยังเกี่ยวข้องกับการขยายตัวของเมืองและกิจกรรมทางเศรษฐกิจด้วย

การสำรวจและวางแนวถนนมีนายเฮนรี อาลาบาสเตอร์ ชาวอังกฤษซึ่งมีความรู้ด้านวิศวกรรม เข้ามาช่วยดำเนินการ ส่วนการควบคุมงานก่อสร้างมีเจ้าหน้าที่ฝ่ายไทยรับผิดชอบ ถนนสร้างเสร็จใน พ.ศ. 2407 และเป็นที่รู้จักในชื่อ “ถนนใหม่” หรือ New Road ก่อนจะใช้ชื่อถนนเจริญกรุงในเวลาต่อมา

ข้อมูลดังกล่าวได้รับการบันทึกไว้โดยสำนักพระคลังข้างที่และกรมศิลปากร

3 เรื่องที่ทำให้ถนนเจริญกรุงสำคัญกว่าการเป็นถนนเก่า

1. เปลี่ยนแนวคิดเรื่องการเดินทางในเมือง

        ถนนที่ออกแบบให้เหมาะกับรถม้าช่วยเพิ่มทางเลือกนอกเหนือจากการเดินทางทางน้ำ แม้จะไม่ได้ทำให้การใช้คลองหมดความสำคัญ แต่เป็นส่วนหนึ่งของการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างการคมนาคมในกรุงเทพฯ

2. เชื่อมโยงการขยายตัวของเมือง

        ถนนเจริญกรุงกลายเป็นเส้นทางสำคัญที่เชื่อมพื้นที่ต่าง ๆ ของกรุงเทพฯ และเกี่ยวข้องกับการเติบโตของย่านการค้า ชุมชน และสถานที่สำคัญทางประวัติศาสตร์

3. เปิดทางสู่เมืองที่มีถนนหลายสาย

        การสร้างถนนในสมัยรัชกาลที่ 4 ยังเกี่ยวข้องกับถนนสายสำคัญอื่น ๆ เช่น ถนนบำรุงเมืองและถนนเฟื่องนคร ซึ่งช่วยเพิ่มโครงข่ายถนนภายในพระนครในยุคนั้น

        จุดเปลี่ยนจึงไม่ได้อยู่ที่ถนนเพียงเส้นเดียว แต่เป็นการเริ่มขยายโครงข่ายถนนให้มีบทบาทต่อการเดินทางและการจัดระเบียบพื้นที่เมืองมากขึ้น

แล้วถนนเยาวราชเกิดขึ้นเมื่อไร

        ถนนเยาวราชสร้างขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 5 และกลายเป็นย่านการค้าและชุมชนที่มีเอกลักษณ์ ข้อมูลประวัติศาสตร์จากรัฐสภาระบุว่าโครงการก่อสร้างเริ่มในช่วง พ.ศ. 2435 และดำเนินต่อเนื่องจนเสร็จสมบูรณ์ในช่วงปลายศตวรรษที่ 19

        เมื่อเปรียบเทียบช่วงเวลา จะเห็นว่าเยาวราชเกิดขึ้นหลังถนนเจริญกรุงหลายสิบปี จึงไม่ใช่ถนนสายแรกของไทยตามความหมายของถนนสมัยใหม่แบบตะวันตกที่กล่าวถึงในบทความนี้

        อย่างไรก็ตาม ไม่ควรตีความต่อไปว่าก่อน พ.ศ. 2404 ไม่มีถนนหรือเส้นทางบกในดินแดนไทย เพราะเส้นทางสัญจรมีอยู่ก่อนแล้ว เพียงแต่มีรูปแบบและวัตถุประสงค์ต่างจากถนนสมัยใหม่ที่สร้างขึ้นในยุคดังกล่าว

ถนนสายแรกควรตัดสินจากอะไร

        ประวัติของถนนเจริญกรุงสะท้อนให้เห็นว่า คำว่า “ถนนสายแรก” ต้องระบุเกณฑ์ให้ชัดเจนว่าเป็นถนนที่สร้างตามเทคนิคตะวันตก ถนนสำหรับรถม้า ถนนในเขตเมือง หรือเส้นทางบกที่เก่าแก่ที่สุด เพราะแต่ละความหมายอาจนำไปสู่คำตอบต่างกัน

        ถนนเจริญกรุงจึงมีความสำคัญในฐานะจุดเปลี่ยนของการคมนาคมสมัยใหม่ในกรุงเทพฯ ส่วนเยาวราชมีบทบาทโดดเด่นในฐานะย่านประวัติศาสตร์และเศรษฐกิจที่เติบโตตามมา

        หากให้เลือกว่าควรจดจำถนนสายสำคัญจากความเก่าแก่หรือผลกระทบต่อชีวิตผู้คน คุณคิดว่าเกณฑ์ใดเหมาะสมที่สุด และมีถนนสายไหนในบ้านเกิดของคุณที่ควรได้รับการบันทึกไว้ในประวัติศาสตร์มากกว่าที่เป็นอยู่