เสาหินบะซอลต์หกเหลี่ยม เกิดจากลาวาเย็นตัวและหดตัว

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

เสาหินบะซอลต์หกเหลี่ยมเกิดจากลาวาที่ไหลหนาเย็นตัวจนหดลง แรงเค้นจากการหดตัวทำให้หินแตกร้าว รอยแตกค่อย ๆ ลามจากผิวที่เย็นเข้าหาใจกลางที่ยังร้อน แล้วแบ่งหินออกเป็นแท่งยาว รูปหลายเหลี่ยมจึงเป็นแบบแผนของรอยแตกที่เกิดระหว่างลาวาแข็งตัว

ลาวาไม่ได้เย็นพร้อมกันทั้งก้อน ความร้อนระบายออกจากด้านบน ด้านล่าง และด้านข้างเข้าหาใจกลาง ด้านบนสัมผัสอากาศ ลม และฝน ส่วนพื้นดินช่วยเก็บความร้อนไว้ด้านล่าง รอยแตกจึงขยายตัวตั้งฉากกับผิวที่เย็น หากลาวาแผ่เป็นชั้น แนวเสาส่วนใหญ่จะตั้งขึ้นจากพื้น

ส่วนที่เย็นช้ามักเกิดเสาหินขนาดใหญ่และเป็นระเบียบกว่า นักธรณีวิทยาเรียกลักษณะนี้ว่า “โคลอนเนด” ขณะที่ส่วนบนของลาวาซึ่งเย็นเร็ว มักแตกเป็นแท่งเล็กและไม่เป็นระเบียบ เรียกว่า “เอนแทบลาเจอร์” ที่โบลลิงพอตส์ในฮาวาย ส่วนโคลอนเนดสูงราว 13 เมตรตามข้อมูลของ USGS ตัวเลขนี้เป็นของพื้นที่ตัวอย่าง ไม่ใช่ขนาดมาตรฐานของเสาหินทุกแห่ง

เหตุที่หน้าตัดมักใกล้เคียงหกเหลี่ยมเกี่ยวกับการคลายแรงเค้น แบบจำลองทางคณิตศาสตร์คาดว่ารอยแตกที่ทำมุม 60 และ 120 องศาจะช่วยลดแรงเค้นจากความร้อนได้ดี จึงเอื้อต่อรูปแบบคล้ายตาข่ายหกเหลี่ยม แต่ก้อนหินจริงเย็นและแตกร้าวไม่เท่ากันทุกจุด เสาบางต้นจึงมีด้านหรือมุมไม่สม่ำเสมอ

รอยแตกยังไม่ได้เกิดขึ้นในครั้งเดียว งานศึกษาการเย็นตัวของทะเลสาบลาวา Kilauea Iki พบว่ารอยแตกยาวขึ้นทีละช่วง นักวิทยาศาสตร์ได้ยินเสียงแตกและบันทึกเหตุการณ์ด้วยเครื่องวัดแผ่นดินไหว เมื่อแรงเค้นสะสมมากพอ รอยแตกจะขยายออก แล้วหยุดเมื่อแรงถูกปลดปล่อย ในลาวาที่เพิ่งไหลและยังอุ่น เสียงแตกเป๊าะที่ผิวก็เป็นเสียงของรอยแตกและการลอกผิวหินที่กำลังเกิดขึ้น

หน้าตัดของเสาหินจะเห็นลวดลายหกเหลี่ยมชัดเมื่อมองจากด้านบน ส่วนมองจากด้านข้างจะเห็นแท่งยาวตั้งฉากกับผิวที่เย็น รูปแบบทั้งสองมุมช่วยให้เห็นทั้งรูปตัดและทิศทางที่รอยแตกขยายเข้าไปในลาวา

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th