ไก่ขาวแห่งพระธาตุลำปางหลวง มาจากตำนานใด?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

ไก่ขาวที่ยืนอยู่ในซุ้มบนตราจังหวัดลำปางโยงกับตำนานเมืองกุกกุฏนคร หรือเมืองไก่ขาว เรื่องเล่าว่า เมื่อพระพุทธเจ้าเสด็จมาถึงเมือง พระอินทร์แปลงเป็นไก่ขาวแล้วขันปลุกชาวบ้านให้ตื่นมาทำบุญตักบาตร คำอธิบายนี้เป็นคติท้องถิ่นที่ช่วยให้เข้าใจสัญลักษณ์ของเมือง ส่วนประวัติของวัดและเมืองต้องพิจารณาหลักฐานอีกชั้นหนึ่ง

สำนักงานพาณิชย์จังหวัดลำปางอธิบายตราจังหวัดว่าเป็นรูปไก่ขาวยืนในซุ้มมณฑปพระธาตุลำปางหลวง โดยไก่เผือกผูกกับชื่อเมืองกุกกุฏนครและเป็นสัญลักษณ์ของลำปางมานาน เครื่องหมายไก่เผือกยังเคยปรากฏคู่กับตราแผ่นดินที่ศาลากลางเมืองนครลำปาง เมื่อเริ่มสร้างศาลากลางหลังแรกใน พ.ศ. 2452 จึงเห็นได้ว่าภาพนี้ไม่ได้อยู่แค่ในเรื่องเล่า แต่ถูกนำมาใช้เป็นเครื่องหมายของเมืองด้วย

บทความท่องเที่ยวของ MGR Online เล่าเรื่องไก่ขาวในทำนองเดียวกันว่า พระอินทร์เกรงว่าชาวเมืองจะตื่นไม่ทันออกมาทำบุญ จึงแปลงเป็นไก่ขาวขันเรียกผู้คน เรื่องนี้อธิบายได้ว่าทำไมไก่จึงกลายเป็นภาพจำของลำปาง แต่ควรเล่าในฐานะตำนานเมือง เพราะแหล่งข้อมูลนำเสนอเป็นเรื่องที่สืบต่อกันมา ไม่ใช่บันทึกเหตุการณ์ที่มีวันเวลาและหลักฐานทางโบราณคดียืนยัน

พระธาตุลำปางหลวงยังมีตำนานอีกสายที่เล่าคนละเรื่อง สารานุกรมวัฒนธรรมไทยบันทึกตำนานการอัญเชิญพระบรมธาตุมาประดิษฐานในเมืองลำปาง หลังเจดีย์เดิมชำรุด พระเจ้าจันทรเทวราชเสด็จมาพบพระบรมธาตุและนำผอบกลับไปเก็บไว้ที่เมืองของพระองค์

ตามเรื่องเล่า เมื่อเปิดผอบกลับไม่พบพระบรมธาตุ พระเจ้าจันทรเทวราชจึงตามกลับมาพบที่เจดีย์เดิมและโปรดให้ก่อเจดีย์ครอบอีกชั้น ตำนานนี้อธิบายความศักดิ์สิทธิ์ของพระธาตุ ส่วนเรื่องไก่ขาวเล่าที่มาของสัญลักษณ์เมือง สองเรื่องจึงอยู่ในความทรงจำของลำปางคนละแง่

ถ้าหันมาดูหลักฐานที่นักโบราณคดีศึกษา ฐานข้อมูลแหล่งโบราณคดีของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรระบุว่า ยังไม่ทราบแน่ชัดว่าเวียงพระธาตุลำปางหลวงสร้างขึ้นเมื่อใด หลักฐานที่พบจัดอยู่ในสมัยล้านนา ขณะที่เศษภาชนะดินเผาบางชนิดมีลักษณะใกล้กับของสมัยหริภุญชัย แต่ยังไม่มีข้อยุติและต้องศึกษาเพิ่ม จึงควรแยกเรื่องเล่าที่กำหนดอายุเมืองออกจากวันที่ก่อสร้างซึ่งหลักฐานโบราณคดียังระบุไม่ได้

เมื่อเห็นไก่ขาวใต้ซุ้มในตราจังหวัด จึงอ่านได้สองชั้น: รูปไก่สืบจากตำนานกุกกุฏนคร ส่วนซุ้มพระธาตุชี้ไปยังศาสนสถานสำคัญของลำปาง เรื่องเล่าช่วยบอกว่าชุมชนให้ความหมายกับเมืองอย่างไร ขณะที่หลักฐานทางโบราณคดีบอกช่วงวัฒนธรรมและสิ่งที่ค้นพบจริง การแยกสองส่วนนี้ทำให้เล่าตำนานได้สนุก โดยไม่ต้องยกตำนานให้กลายเป็นข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th