ผ้าตีนจกแม่แจ่มทอลายแน่นได้อย่างไร ทั้งที่สอดด้ายสีทีละช่วง

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

ลวดลายละเอียดของผ้าซิ่นตีนจกแม่แจ่มเกิดขึ้นระหว่างทอ ช่างใช้ขนเม่นหรือเหล็กแหลมช่วยช้อนด้ายที่ขึงอยู่บนกี่ แล้วสอดเส้นด้ายสีเพิ่มเข้าไปเป็นช่วง ๆ วิธีนี้เรียกว่า “จก”

คำว่า “ตีนจก” หมายถึงแถบลายตรงชายผ้าซิ่น ไม่ใช่ลายที่ปกคลุมผ้าทั้งผืน งานทอชนิดนี้เป็นภูมิปัญญาของชาวไทยวนในอำเภอแม่แจ่ม จังหวัดเชียงใหม่ แถบลายที่เชิงซิ่นจึงกลายเป็นจุดเด่นเวลาสวมใส่

ผ้าพื้นทอด้วยด้ายพุ่งที่สอดขวางเต็มหน้ากว้าง ส่วนลายจกเกิดจากการเพิ่มด้ายพุ่งสีเฉพาะตำแหน่ง ช่างใช้เครื่องมือปลายแหลมช้อนด้ายยืนที่ขึงอยู่กับกี่ แล้วสอดด้ายสีเข้าไปในช่องนั้น

ช่างทอตีนจกแม่แจ่มมักคว่ำหน้าผ้าลงบนกี่ แล้วใช้ขนเม่นหรือเครื่องมือปลายแหลมช่วยช้อนด้ายตามตำแหน่งของลาย งานศึกษาของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรอธิบายว่าการวางผ้าแบบนี้ช่วยให้เก็บปมฝ้ายด้านหลังได้เรียบร้อย เมื่อทอเสร็จผ้าจึงดูเรียบร้อยทั้งสองด้านและใช้ได้ทั้งด้านหน้าและด้านหลัง

ความยากอยู่ที่การเลือกเส้นให้ตรงแบบ ด้ายสีเสริมเข้าไปเฉพาะจุด ไม่ได้พาดต่อเนื่องทั้งหน้ากว้าง ผู้ทอต้องคุมระยะของแต่ละช่วงและจัดสีให้ต่อกันพอดี ถ้าข้ามเส้นหรือช้อนผิดตำแหน่ง ลายย่อมเคลื่อนจากแบบได้ ผืนที่มีลายแน่นจึงต้องอาศัยทั้งสายตาและความชำนาญของช่าง

ลายที่พบในผ้าตีนจกแม่แจ่มมีแถบกลางรูป โคมคล้ายสี่เหลี่ยมขนมเปียกปูน ประกอบกับลายห้องนกและลายขันด้านบนกับด้านล่าง แหล่งข้อมูลของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรอธิบายองค์ประกอบเหล่านี้ไว้ และยกตัวอย่างว่าบางลายมีชื่อเฉพาะสืบทอดในท้องถิ่น สีและรายละเอียดอาจแตกต่างตามแบบกับฝีมือของผู้ทอ

ผ้าตีนจกยังผูกกับวิถีชีวิตของคนแม่แจ่ม งานศึกษาชิ้นเดียวกันบันทึกว่า ในอดีตผู้หญิงแม่แจ่มเรียนทอผ้าตั้งแต่วัยเด็กและทำผ้าไว้ใช้ในครัวเรือน ส่วนซิ่นตีนจกเป็นผืนสำคัญสำหรับใส่ไปงานบุญหรืองานเกี่ยวกับศาสนา งานวิจัยยังกล่าวถึงความเชื่อของชุมชนเรื่องการเก็บซิ่นผืนที่ดีที่สุดไว้ใช้ในวาระสุดท้ายของชีวิตด้วย

ถ้าได้จับผ้าซิ่นตีนจกจริง ลองพลิกดูด้านหลังด้วย ปมฝ้ายที่เรียงเป็นระเบียบเผยให้เห็นงานมือซึ่งทำให้ลายด้านหน้าแน่นและสวยต่อเนื่อง

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th