เบญจรงค์ชื่อห้าสี แต่ลายจริงมีสีมากกว่านั้นได้อย่างไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

บนชามใบหนึ่งมีลายแดง เขียว ดำ และดอกชมพูอยู่ริมปากชาม ชื่อ “เบญจรงค์” แปลตรงตัวว่าห้าสี แต่ไม่ได้กำหนดว่าเครื่องถ้วยทุกใบต้องมีสีพอดีห้าสี กรมศิลปากรอธิบายว่าเครื่องเบญจรงค์เขียนสีบนเคลือบตั้งแต่สามสีขึ้นไป และในเชิงช่างอาจใช้สีตั้งแต่สามถึงแปดสี

“เบญจรงค์” บอกความหมายของชื่อ ไม่ใช่กฎว่าลายต้องมีสีครบห้าสีเท่านั้น คำนี้มาจากภาษาสันสกฤต โดย “เบญจ” หมายถึงห้า ส่วน “รงค์” หมายถึงสี สีหลักตามตำราดั้งเดิมคือแดง เหลือง ดำ ขาว และเขียว ส่วนบางคำอธิบายระบุสีน้ำเงินหรือสีครามแทนสีเขียวได้

สีทั้งห้าเป็นชุดสีที่ใช้เรียกและอธิบายเครื่องถ้วยกลุ่มนี้ กรมศิลปากรระบุว่าต้นแบบได้รับอิทธิพลจากเครื่องถ้วยจีน “อู่ไฉ่” ในช่วงปลายราชวงศ์หมิง งานอู่ไฉ่เองก็เขียนสีลงบนเคลือบตั้งแต่สามสีขึ้นไป จึงมีทั้งที่มาของชื่อและแบบแผนการตกแต่งจากประวัติเครื่องถ้วยจีน

เมื่อช่างตกแต่งภาชนะ สีอื่นก็ถูกเพิ่มเข้ามาได้ กรมศิลปากรยกตัวอย่าง สีชมพู สีม่วง สีแสด และสีน้ำตาล ซึ่งช่วยเพิ่มมิติให้ลวดลาย หากมีการใช้สีทองหรือ “น้ำทอง” ตัดขอบหรือแต้มลาย จะเรียกเครื่องถ้วยแบบนั้นว่า “เบญจรงค์ลายน้ำทอง”

ชามที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนครจัดแสดงเป็นตัวอย่างที่เห็นภาพชัด ตัวชามลงพื้นสีแดง มีลายดอกไม้สีชมพูบนพื้นสีเขียว และเลี่ยมขอบปากกับก้นชามด้วยทองเหลือง รายละเอียดสีและวัสดุบนชามใบเดียวจึงมีมากกว่าชุดสีห้าสีตามความหมายของชื่อ

เครื่องเบญจรงค์เคยเป็นของใช้ในราชสำนักและบ้านขุนนาง ช่างไทยออกแบบลาย เช่น เทพนมและพุ่มข้าวบิณฑ์ แล้วส่งแบบไปให้ช่างจีนผลิต ต่อมารูปแบบและสีสันพัฒนาไปตามรสนิยมและฝีมือของแต่ละยุค กรมศิลปากรระบุว่าปัจจุบันช่างฝีมือไทยผลิตเครื่องเบญจรงค์ได้เอง

เพราะฉะนั้น จำนวนสีที่เห็นบนชามไม่ได้ต้องหยุดอยู่ที่ห้า ชื่อยังบอกความหมายดั้งเดิม ส่วนจำนวนสีจริงขึ้นกับลวดลายและการตกแต่งของชิ้นงานแต่ละใบ

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th