พระพุทธรูปปางลีลาเริ่มโดดเด่นในศิลปะไทยสมัยไหน?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

พระพุทธรูปยืนก้าวเท้าเหมือนกำลังเคลื่อนไหว ดูต่างจากปางยืนที่หยุดนิ่ง แต่ท่าคล้ายกันมีร่องรอยในศิลปะที่เก่ากว่าสุโขทัย

กรมศิลปากรระบุว่าพระพุทธรูปลีลาเป็นเอกลักษณ์ของศิลปะสุโขทัย และได้รับความนิยมมากในพุทธศตวรรษที่ 20 หรือราว 600 ปีก่อน รูปแบบนี้ทำทั้งปูนปั้นประดับอาคาร งานสัมฤทธิ์ และพระพิมพ์ จึงไม่ได้มีเพียงพระพุทธรูปองค์ใหญ่ให้เห็นตามวัด

พระพิมพ์ดินเผาชิ้นหนึ่งที่กรมศิลปากรนำมาบันทึกเป็นตัวอย่าง พบจากกรุบริเวณวิหารพระอัฏฐารส วัดสะพานหิน เมืองเก่าสุโขทัย ปัจจุบันจัดแสดงที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร แค็ตตาล็อกกำหนดอายุไว้ในพุทธศตวรรษที่ 20 โดยประมาณ และบรรยายว่าพระบาทขวายกขึ้นเป็นท่าเดิน ส่วนพระหัตถ์ซ้ายยกแสดงปางประทานอภัย

ท่าก้าวเดินยังผูกกับเรื่องในพุทธประวัติ ตอนพระพุทธเจ้าเสด็จลงจากสวรรค์ชั้นดาวดึงส์หลังจากไปโปรดพุทธมารดา นี่เป็นเรื่องที่เล่าในพุทธประวัติ ไม่ใช่หลักฐานทางประวัติศาสตร์ที่ยืนยันเหตุการณ์จริง

แล้วท่านี้เริ่มที่สุโขทัยหรือไม่? บทความของพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ราชบุรีระบุว่ายังไม่ทราบแน่ชัดว่ารูปแบบพระลีลาเกิดขึ้นครั้งแรกที่ใด ในถ้ำอชันตามีประติมากรรมพระพุทธรูปยืนที่เอนพระศอและเหลื่อมพระบาทจนดูคล้ายกำลังก้าว ต่อมาในศิลปะพม่ามีการปรับท่าทางหลายแบบ ก่อนพัฒนาเป็นรูปแบบที่ลงตัวในงานสุโขทัย

จุดเด่นจึงอยู่ที่การทำให้รูปยืนดูมีจังหวะ: พระบาทหนึ่งก้าวนำ อีกข้างยกส้น ขอบจีวรและแนวลำตัวช่วยให้รู้สึกถึงการเคลื่อนไหว พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ราชบุรีอธิบายรูปแบบสุโขทัยว่ามีทั้งการก้าวเดิน ชายจีวรพลิ้ว และการวางพระหัตถ์ที่คล้ายการแกว่งแขน แต่รายละเอียดแตกต่างกันตามช่างและชิ้นงาน

ท่าลีลาไม่ได้หยุดอยู่ในสุโขทัย กรมศิลปากรบันทึกพระพุทธรูปสัมฤทธิ์จากกรุวัดราชบูรณะ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา อายุราวพุทธศตวรรษที่ 21 ว่าผสมรูปแบบสุโขทัยกับอู่ทอง องค์นี้ยังอยู่ในท่าเดิน แต่จีวรกับพระพักตร์มีรายละเอียดคนละแบบ แสดงให้เห็นว่าช่างในยุคต่อมารับรูปแบบเดิมไปปรับตามรสนิยมของตน

คำตอบจึงเป็นว่า ปางลีลาโดดเด่นและได้รับความนิยมมากในศิลปะสุโขทัยช่วงพุทธศตวรรษที่ 20 แต่ไม่ควรเรียกสุโขทัยว่าเป็นจุดกำเนิดแน่นอน เพราะรูปแบบที่คล้ายกันมีมาก่อน และพัฒนาต่อในหลายพื้นที่

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th