ทำไมคลองรังสิตมีคลองซอยถี่จนแผนที่เหมือนตาราง?

ลองเปิดแผนที่ทุ่งรังสิต เส้นคลองหลายสายเรียงตัดกันจนเห็นเป็นช่องคล้ายตาราง มองใกล้ขึ้นจะเห็นว่ามีคลองสายใหญ่กับคลองซอยต่อกันเป็นเครือข่าย

คลองรังสิตประยูรศักดิ์มีคลองซอยแตกจากคลองหลักเพื่อส่งน้ำให้พื้นที่เพาะปลูกและเปิดทางให้เรือสัญจรในทุ่ง กรมชลประทานบันทึกว่าโครงการนี้มีประตูระบายน้ำไว้ควบคุมและเก็บน้ำเพื่อการเพาะปลูก กับประตูเรือที่รองรับการขนส่งทางน้ำตลอดปี

บริษัทขุดคลองแลคูนาสยามได้รับพระบรมราชานุญาตใน พ.ศ. 2431 และเริ่มขุดคลองใน พ.ศ. 2433 ตามสัมปทาน 25 ปี คลองสายใหญ่พาดผ่านที่ราบฝั่งตะวันออกของแม่น้ำเจ้าพระยา เชื่อมไปทางแม่น้ำนครนายก จึงเป็นทั้งทางจัดการน้ำเข้าสู่ทุ่งและเส้นทางเดินเรือที่เชื่อมพื้นที่สองฝั่ง

เทศบาลนครรังสิตให้ตัวเลขของระบบไว้ดังนี้

• คลองรังสิตประยูรศักดิ์ยาวประมาณ 38.4 กิโลเมตร

• มีคลองซอย 14 สาย โดย 3 สายอยู่ในเขตเทศบาลนครรังสิต

เทศบาลระบุว่าคลองเหล่านี้ใช้ส่งน้ำเพื่อเกษตรกรรมและคมนาคม ตัวเลขจึงช่วยให้เห็นว่าระบบไม่ได้จบอยู่ที่คลองสายหลักเพียงเส้นเดียว

เทศบาลนครรังสิตบรรยายพื้นที่ว่าเป็นที่ราบลุ่ม เมื่อลองดูแนวคลองบนแผนที่ จะเห็นเส้นทางน้ำพาดผ่านพื้นที่ต่อเนื่องและตัดกันเป็นช่อง ๆ จนเกิดภาพคล้ายตาราง รูปทรงที่เห็นมาจากแนวคลองหลายสาย ส่วนข้อมูลเทศบาลยืนยันว่าคลองมีบทบาทต่อการส่งน้ำและคมนาคม

บันทึกกรมชลประทานยังเล่าถึงปัญหาหลังเริ่มงานราวสิบปี: เมื่อเจ้าพระยาเทเวศวงศ์วิวัฒน์ไปตรวจทุ่งรังสิตในเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2442 พบว่าพื้นที่ยังต้องการความช่วยเหลือด้านชลประทานอย่างเร่งด่วน จึงเสนอให้จ้างวิศวกรชลประทานมาศึกษาและปรับปรุงการจัดหาน้ำ เหตุการณ์นี้แสดงว่าการขุดคลองเป็นเพียงส่วนหนึ่งของงาน และยังต้องศึกษาวิธีจัดหาน้ำให้เหมาะกับพื้นที่ต่อ

พิพิธภัณฑ์ธรรมศาสตร์อธิบายว่า หลังเริ่มขุดคลอง ผู้คนทยอยเข้ามาตั้งถิ่นฐานและทุ่งรังสิตค่อย ๆ กลายเป็นแหล่งปลูกข้าว ก่อนพื้นที่จะเปลี่ยนเป็นเมืองและย่านอุตสาหกรรมในเวลาต่อมา เส้นตารางบนแผนที่จึงเป็นร่องรอยของโครงสร้างที่พาน้ำและการเดินทางเข้าไปในทุ่ง และช่วยกำหนดพื้นที่ทำกินกับชุมชน

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th