ท้าวเวสสุวรรณเป็นใคร? ทำไมรูปยักษ์ถือกระบองจึงอยู่หน้าวัด

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

ยักษ์ถือกระบองหน้าวัดที่คนไทยคุ้นตา มักเป็นภาพแทนท้าวเวสสุวรรณในบทบาทผู้พิทักษ์ กระทรวงวัฒนธรรมอธิบายว่าคติพุทธไทยจัดท่านเป็นหนึ่งในท้าวจตุโลกบาล ผู้รักษาทิศเหนือและเป็นใหญ่ในหมู่ยักษ์ คนไทยจึงสร้างรูปยักษ์ไว้ที่ทางเข้าศาสนสถานให้ทำหน้าที่เป็น ทวารบาลผู้เฝ้าพุทธสถาน

งานวิจัยของมหาวิทยาลัยนเรศวรระบุว่าท้าวเวสสุวัณ ท้าวกุเวร และท้าวไพรศรพณ์เป็นชื่อเรียกองค์เดียวกันที่ปรากฏในเอกสารพุทธศาสนาและฮินดู ส่วนบทบาทและเรื่องเล่าแตกต่างกันไปตามบริบท จึงไม่ควรรวมเรื่องทุกสายเป็นประวัติเดียวกัน

ในทีฆนิกาย อาฏานาฏิยสูตร (DN 32) ท้าวเวสสุวัณเข้าเฝ้าพระพุทธเจ้า กล่าวถึงหมู่ยักษ์ที่อาจรบกวนพระสาวก และขอเสนอคาถาอาฏานาฏิยปริตรให้เป็นเครื่องคุ้มครอง พระพุทธเจ้าทรงนิ่งแสดงการยินยอม จากนั้นท้าวเวสสุวัณจึงสวดคาถานั้น เนื้อหาในพระสูตรจึงแสดงบทบาทของท่านในฐานะผู้ดูแลหมู่ยักษ์และผู้พิทักษ์ตามคติศาสนา

แล้วรูปลักษณ์ยักษ์กับกระบองเกี่ยวอะไรกับประตู? เมื่อทำหน้าที่เฝ้าทางเข้า ภาพผู้พิทักษ์จึงถูกวางไว้ตรงซุ้มประตูหรือบานประตู ให้คนเห็นตั้งแต่ก่อนเข้าสู่เขตวัด กระทรวงวัฒนธรรมเรียกรูปยักษ์บริเวณนี้ว่า “ทวารบาล” ส่วนศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรอธิบายว่า รูปท้าวเวสสุวรรณแบบที่พบในไทยมีหลายแบบ แต่แบบที่คุ้นตาคือยักษ์แต่งเครื่องยืนถือกระบอง และผู้ศึกษาสันนิษฐานว่ารูปลักษณ์นี้รับอิทธิพลจากโขนละคร

บทวิเคราะห์ของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรบันทึกว่า คนไทยนิยมบูชาท้าวเวสสุวรรณเพื่อขอโชคลาภด้วย โดยรูปองค์ใหญ่ที่วัดสื่อถึงการคุ้มครองพระพุทธศาสนาและเขตพุทธาวาส ส่วนรูปเคารพแพร่หลายขึ้นในช่วงราวสองทศวรรษก่อนบทความเผยแพร่ ความนิยมด้านทรัพย์จึงเป็นอีกความหมายที่สังคมไทยผูกกับท่าน

เมื่อเห็นยักษ์ถือกระบองหน้าประตูวัด ให้อ่านภาพนั้นว่าเป็นทวารบาลหรือผู้เฝ้าพื้นที่วัด บทบาทนี้สอดคล้องกับตำแหน่งที่ตั้งและคติผู้พิทักษ์ของท้าวเวสสุวรรณ

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th