ลอยกระทงขอขมาพระแม่คงคามาแต่แรกไหม? ประเพณีที่มีหลายความหมาย

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

เอกสารที่บันทึกประเพณีภาคกลางระบุว่า ผู้คนลอยกระทงเพื่อขอขมาแม่คงคา แต่ไม่ได้ยืนยันว่าพิธีนี้เป็นต้นกำเนิดเดียวของลอยกระทงทุกพื้นที่ ความหมายของงานที่เราเรียกรวมกันว่าลอยกระทงมีทั้งธรรมเนียมชาวบ้านและพิธีของราชสำนัก ซึ่งเอกสารเก่าเล่าไว้คนละแบบ

สารานุกรมวัฒนธรรมไทยอธิบายว่า การลอยกระทงของคนภาคกลางจัดในคืนวันเพ็ญเดือนสิบสอง ผู้คนปักธูปเทียนลงในกระทง กล่าวขอขมาแม่คงคาหรือแม่น้ำที่ให้น้ำกินน้ำใช้และหล่อเลี้ยงพืชผล แล้วปล่อยกระทงไปตามน้ำ ความเชื่อนี้จึงผูกพิธีกับการสำนึกในคุณของน้ำอย่างตรงไปตรงมา แต่แหล่งข้อมูลระบุขอบเขตไว้ที่ธรรมเนียมภาคกลาง ไม่ใช่คำอธิบายพิธีของคนไทยทุกถิ่น

บันทึกของราชสำนักเป็นอีกสายหนึ่ง หนังสือพระราชพิธีสิบสองเดือน พระราชนิพนธ์รัชกาลที่ 5 กล่าวถึงการลอยพระประทีปในเดือนสิบเอ็ดและเดือนสิบสอง มีเรือประดับไฟและกระทงหลวงในขบวน นี่เป็นหลักฐานของพิธีในราชสำนัก ไม่ใช่หลักฐานว่าชาวบ้านทุกพื้นที่ทำตามแบบเดียวกัน หรือเริ่มลอยกระทงเพื่อเหตุผลเดียวกัน

ชื่อ “นางนพมาศ” มักถูกโยงกับต้นกำเนิดลอยกระทงสมัยสุโขทัย เรื่องเล่าในตำรับนางนพมาศกล่าวถึงหญิงในราชสำนักพระร่วงที่ทำกระทงรูปดอกบัวถวาย แต่สารานุกรมวัฒนธรรมไทยระบุว่าวรรณกรรมเรื่องนี้เชื่อว่าแต่งขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 3 แม้จะใช้ฉากสุโขทัย จึงอ่านได้ในฐานะวรรณกรรมที่เล่าความคิดของคนยุคหนึ่ง แต่ใช้ยืนยันเหตุการณ์จริงในสุโขทัยโดยตรงไม่ได้

รูปแบบของพิธีก็เปลี่ยนตามเวลา บันทึกเล่าว่ากระทงหลวงเคยเป็นเรือรูปสัตว์และเรือประดับ ก่อนราชสำนักจะนิยมกระทงรูปดอกไม้มากขึ้น ต่อมาในรัชกาลที่ 6 ก็เลิกพิธีลอยกระทงของหลวง ขณะที่การลอยกระทงของชาวบ้านยังทำต่อและปรับวัสดุจากใบตองไปสู่รูปแบบอื่น เรื่องนี้ทำให้เห็นว่าประเพณีไม่ได้หยุดอยู่กับรูปแบบแรกแบบใดแบบหนึ่ง

ดังนั้น การขอขมาแม่คงคาเป็นความหมายสำคัญที่มีบันทึกชัดในธรรมเนียมภาคกลาง ส่วนเรื่องจุดเริ่มต้นของลอยกระทงทุกพื้นที่ยังสรุปเป็นต้นทางเดียวไม่ได้ ทั้งหลักฐานเก่าและเรื่องเล่าที่คนจดจำต่างช่วยอธิบายประเพณีคนละด้าน

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th