แผนที่ปี 1513 วาดแอนตาร์กติกาหรือชายฝั่งอเมริกาใต้?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

ภาพสแกนแผนที่ปิรี เรอิสมีแนวชายฝั่งยาวใต้ทวีปอเมริกาใต้ จนคล้ายขอบทวีปน้ำแข็งในแผนที่วันนี้ จึงมีคำถามว่าคนเมื่อห้าร้อยปีก่อนรู้จักแอนตาร์กติกาหรือยัง

แผนที่ปิรี เรอิสลงวันที่ราวปี 1513 และมักถูกยกเป็นหลักฐานว่ามีคนทำแผนที่ทวีปน้ำแข็งก่อนการสำรวจสมัยใหม่ เส้นแผ่นดินใต้ดูเหมือนต่อจากอเมริกาใต้

แผนที่ถูกพบในหอสมุดพระราชวังทอปกาปึที่อิสตันบูลเมื่อปี 1929 ต้นฉบับไวต่อแสงจึงไม่จัดแสดงถาวร เหลือเพียงส่วนหนึ่งของแผนที่โลก มีชายฝั่งแอฟริกา มหาสมุทรแอตแลนติก หมู่เกาะ และบางส่วนของทวีปอเมริกา จารึกระบุชื่อผู้วาดและเมืองกัลลิโปลี วันที่เขียนอยู่ในเดือนมุฮัรรอม ปีฮิจเราะห์ 919 ซึ่งตรงกับมีนาคมถึงเมษายน 1513 ยูเนสโกยกแผนที่เป็นบันทึกยุคต้นของการเดินทางข้ามมหาสมุทรของโคลัมบัส งานศึกษาประวัติศาสตร์แผนที่ยังไม่ยืนยันว่ารูปนั้นคือชายฝั่งแอนตาร์กติกาที่มีคนสำรวจจริง คำอธิบายที่ระมัดระวังกว่าคือภาพดังกล่าวผสมข้อมูลชายฝั่งอเมริกาใต้กับแนวคิดเรื่องดินแดนใต้ ซึ่งขอบเขตยุคนั้นไม่ตรงกับแผนที่โลกวันนี้

แผนที่เดินเรือยุคนั้นไม่มีเส้นพิกัดแบบที่เห็นบนแผนที่ในมือถือ แต่ใช้ “ดอกกุหลาบทิศ” หรือวงแฉกบอกทิศ แล้วลากเส้นทิศลมจากวงเพื่อช่วยวางเส้นทาง ชิ้นส่วนปิรี เรอิสมีวงทิศสองชุดและเส้นสีแดงดำพาดผืน เอกสารเสนอขึ้นทะเบียนประเมินจากวงที่เหลือว่าแผนที่เต็มอาจมี 17 วง ส่วนคำอธิบายหน่วยระยะทางอาจอยู่บนแผ่นที่สูญหาย เราจึงไม่รู้ว่าผืนเดิมมีข้อมูลอะไรอีก และใช้วงทิศเป็นพิกัดสมัยใหม่ตรง ๆ ไม่ได้

แผนที่ที่เหลือเป็นเศษผืน จึงไม่รู้ว่าขอบล่างเดิมต่ออย่างไรหรือวงทิศอยู่ตรงไหนในต้นฉบับ เอกสารเสนอขึ้นทะเบียนต่อ UNESCO คาดว่า หากวงทิศที่เหลืออยู่ใกล้จุดเดิม ศูนย์กลางแผนที่เต็มอาจอยู่แถวแอฟริกาตะวันออกเฉียงเหนือ แต่พิกัดนี้ยังยืนยันไม่ได้

ถ้าหมุนหรือขยายภาพให้เส้นโค้งด้านใต้ทาบกับขอบแอนตาร์กติกา ก็เห็นความคล้ายได้ แต่ความคล้ายอย่างเดียวไม่ยืนยันว่าผู้วาดเห็นชายฝั่งนั้นจริง เพราะเศษแผนที่ไม่มีเส้นพิกัดและไม่ทราบมาตราส่วนเดิม การเปลี่ยนมุมหรือขนาดทำให้จุดที่เส้นทับกันเปลี่ยนไปได้ หลักฐานที่ดีกว่าคือต้องมีหลายตำแหน่งตรงกัน ทั้งชื่อสถานที่ จารึก ทิศ และชายฝั่งบนแผนที่ร่วมยุค ไม่ใช่เส้นโค้งเดียว

จารึกที่ถอดความไว้ให้เบาะแสสำคัญ ปิรี เรอิสเขียนว่าเขารวบรวมแผนที่ราว 20 ชุด แผนที่โลกแบบเก่า แผนที่อาหรับ แผนที่โปรตุเกสสี่ชุด และแผนที่ของโคลัมบัส แล้วปรับให้เป็นมาตราส่วนเดียวกัน บทความของสมาคมประวัติศาสตร์ตุรกีปี 1932 ก็ถอดข้อความนี้ไว้ด้วย เขาจึงระบุว่าแผนที่เป็นการรวบรวมข้อมูลหลายแหล่ง ไม่ใช่การสำรวจโลกทั้งใบด้วยตัวเอง

นักประวัติศาสตร์แผนที่ตรวจแหล่งข้อมูลด้วยการเทียบชื่อสถานที่และแนวชายฝั่งกับแผนที่ร่วมยุค งานของมักซ์ จุสโต เกเดสในวารสาร Museu Paulista อธิบายว่าแผนที่ผสมความรู้ที่แพร่ในทะเลเมดิเตอร์เรเนียนกับข้อมูลใหม่จากนักเดินเรือโปรตุเกส ชื่อหลายแห่งตามชายฝั่งตะวันออกของอเมริกาใต้ตรงกับชื่อที่โปรตุเกสใช้ช่วงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 16 และปรากฏบนแผนที่ร่วมยุคหลายฉบับ

แล้วคำว่า “ทวีปใต้” หมายถึงอะไร? นักทำแผนที่เคยคาดว่าควรมีแผ่นดินใหญ่ทางใต้ เพื่อให้โลกมีมวลแผ่นดินสมดุลกับซีกเหนือ ดินแดนนี้เรียกว่า Terra Australis หรือ “ดินแดนทางใต้” ยูเนสโกระบุว่าแผนที่ปิรี เรอิสเป็นหนึ่งในผลงานยุคแรกที่แสดงแนวคิดนี้ แต่ชื่อไม่ได้แปลว่าผู้วาดรู้จักแอนตาร์กติกาในความหมายปัจจุบัน แผ่นดินสมมติจึงอยู่ร่วมกับข้อมูลชายฝั่งที่สำรวจแล้วได้บนแผนเดียว

แผนที่ยังมีสัตว์แปลกตาและตัวละครในตำนาน เอกสารเสนอขึ้นทะเบียนระบุว่ามันเป็นหนึ่งในแผนที่ยุคต้นที่วาดสัตว์ในจินตนาการบนทวีปใต้ จารึกบางจุดอ้างคำบอกเล่าจากชาวโปรตุเกสว่าแถบนั้นร้อน มีงูขนาดใหญ่หรือสัตว์ประหลาด ข้อความเหล่านี้บอกว่าผู้วาดรับเรื่องใดมา ไม่ได้ยืนยันว่าปิรี เรอิสเห็นสัตว์หรือภูมิประเทศเหล่านั้นเอง

เกรกอรี แมคอินทอช นักประวัติศาสตร์แผนที่ เสนอว่าจารึกและภาพสัตว์ในส่วนแผ่นดินใต้บางจุดอาจเกี่ยวกับอเมริกาใต้ หนังสือของเขาวิเคราะห์ชื่อสถานที่ 117 แห่งบนแผนที่ โดยพบว่าหลายชื่อสืบมาจากแผนที่เดินเรือร่วมยุค ข้อนี้ไม่ได้บอกว่าทุกเส้นแทนชายฝั่งใดแน่ชัด แต่เตือนให้อ่านข้อความและเทียบแผนที่โปรตุเกสที่ยังเหลือ

คุณค่าของแผนที่อยู่ที่มันเผยให้เห็นว่าแผนที่โลกยุคเปลี่ยนผ่านรวบรวมข้อมูลเดินเรือ ชื่อสถานที่ เรื่องเล่าจากนักเดินทาง และแนวคิดเรื่องดินแดนใต้ไว้ด้วยกันอย่างไร การเปรียบเทียบกับแผนที่ร่วมยุคช่วยให้เห็นข้อมูลที่นักทำแผนที่มีอยู่ในเวลานั้น ส่วนแผนที่เต็มและต้นฉบับบางชุดที่ปิรี เรอิสใช้สูญหายไปแล้ว ทำให้ตามรอยแหล่งข้อมูลได้ไม่ครบ

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th