ลายมุก 108 ภาพบนฝ่าพระบาทพระนอนวัดโพธิ์ แบ่งเป็น 3 กลุ่ม

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

พระพุทธไสยาสน์วัดโพธิ์เป็นองค์พระสีทองขนาดใหญ่จนหลายคนเงยหน้ามองพระพักตร์ก่อน แต่รายละเอียดที่ชวนหยุดดูอยู่ปลายอีกด้านหนึ่ง คือฝ่าพระบาทซึ่งประดับลายมุกเป็นภาพเล็ก ๆ เรียงเต็มพื้นที่ เมื่อยืนอยู่ด้านข้าง ภาพเหล่านั้นดูเหมือนลายตกแต่งสวยงาม แต่แต่ละรูปกลับจัดเป็นหมวดที่มีความหมายต่างกัน

องค์พระสร้างด้วยอิฐและปูน ลงรักปิดทอง อยู่ในวิหารทางมุมตะวันตกเฉียงเหนือของวัดโพธิ์ วัดระบุว่ามีความยาว 46 เมตร สูง 15 เมตร ส่วนฝ่าพระบาทสูงประมาณ 3 เมตรและยาว 5 เมตร พื้นที่ฝ่าพระบาทจึงรองรับภาพได้หลายแบบ แต่ละช่องเป็นสัญลักษณ์คนละกลุ่ม ไม่ใช่เพียงลายซ้ำ

คำตอบอยู่ที่จำนวนและวิธีจัดหมวด: ฝ่าพระบาทประดับภาพมงคล 108 ประการ ซึ่งแหล่งข้อมูลจัดเป็นสามกลุ่ม ได้แก่ ความอุดมสมบูรณ์ เครื่องหมายแห่งพระราชอำนาจ และภาพจักรวาลตามคติพุทธ เว็บไซต์วัดโพธิ์และฐานข้อมูลศิลปกรรมในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรระบุทั้งลายมุกและการแบ่งความหมายในแนวทางใกล้เคียงกัน ตัวเลข 108 จึงพูดถึงชุดภาพมงคล ไม่ใช่จำนวนเม็ดมุกที่วางเรียงแบบลูกปัด

กลุ่มแรกมีรูปที่สัมพันธ์กับโชคลาภและความอุดมสมบูรณ์ เช่น หม้อน้ำ ปลาคู่ แก้วมณี และดอกบัว สิ่งเหล่านี้เป็นสัญลักษณ์ที่พบในศิลปะและความเชื่อของภูมิภาค ไม่ได้ทำหน้าที่เป็นรายการของที่พระพุทธเจ้าทรงถือหรือใช้จริง การใส่ไว้บนฝ่าพระบาทจึงสื่อภาพความสมบูรณ์พร้อม มากกว่าจะบอกเหตุการณ์หนึ่งในพระประวัติ

กลุ่มที่สองเกี่ยวกับความเป็นกษัตริย์หรือจักรพรรดิ มีทั้งบัลลังก์ เครื่องสูง และเครื่องประกอบพระราชอิสริยยศ บางคำอธิบายรวมเครื่องหมายของพระเจ้าจักรพรรดิไว้ด้วย คำเหล่านี้ฟังเป็นราชสำนัก แต่ในภาพมงคลไม่ได้จำเป็นต้องหมายถึงกษัตริย์องค์ใดองค์หนึ่ง แหล่งศิลปกรรมใช้อธิบายกลุ่มสัญลักษณ์ที่สื่อฐานะ ความรุ่งเรือง และอำนาจอันสมบูรณ์

กลุ่มสุดท้ายพาออกจากสิ่งของใกล้ตัวไปสู่ภาพโลกตามคติพุทธ มีเขาพระสุเมรุ มหาสมุทร ทวีปทั้งสี่ ภูเขาที่รายล้อม และป่าหิมพานต์ แนวคิดเหล่านี้เป็นผังจักรวาลในวรรณกรรมและศิลปะทางศาสนาของเอเชียใต้กับเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ไม่ใช่แผนที่ภูมิศาสตร์สมัยใหม่ที่ใช้วัดตำแหน่งประเทศหรือทิศทางเดินทาง

การนำภาพสามกลุ่มมาอยู่บนฝ่าพระบาททำให้ร่างกายของพระพุทธรูปกลายเป็นพื้นที่รวบรวมสัญลักษณ์ทั้งโลกมนุษย์ อำนาจ และจักรวาล ฐานข้อมูลศิลปกรรมอธิบายว่าเครื่องหมายเหล่านี้เชื่อมกับคติเรื่องลักษณะมงคลของพระพุทธเจ้าและภาพจักรวาลตามคติพุทธ เริ่มอ่านภาพจากสามหมวดที่แหล่งข้อมูลแจกแจง แล้วพิจารณารายละเอียด โดยไม่ต้องเดาความหมายลับให้ทุกชิ้น

ลายเหล่านี้ทำด้วยมุกฝังลงในพื้นผิว ไม่ใช่ภาพวาดสีบนผนังอย่างเดียว เมื่อแสงตกกระทบ ส่วนที่เป็นมุกจะสะท้อนต่างจากพื้นรอบข้าง ทำให้รายละเอียดบางอย่างเห็นชัดขึ้นเมื่อเปลี่ยนมุมมอง ภาพถ่ายระยะไกลอาจเก็บองค์พระสีทองได้ครบ แต่ถ้าต้องการดูภาพบนฝ่าพระบาทควรเข้าใกล้ตามแนวทางที่วัดจัดไว้ และสังเกตโดยไม่สัมผัสผิวงานเพื่อช่วยรักษาชิ้นงานเก่าแก่

องค์พระและวิหารเป็นงานสมัยรัชกาลที่ 3 ในช่วงบูรณะวัดโพธิ์ครั้งใหญ่ ฐานข้อมูลของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรอ้างหลักฐานการสร้างวิหารและองค์พระราว พ.ศ. 2375 พร้อมบันทึกว่ามีคำสั่งให้ประดับฝ่าพระบาทด้วยจักรและภาพมงคล 108 ประการ รายละเอียดนี้ช่วยให้เห็นว่าภาพไม่ได้ถูกเติมเข้ามาเป็นของที่ระลึกสมัยใหม่ แต่เป็นส่วนหนึ่งของการออกแบบพระพุทธรูปตั้งแต่ยุคสร้าง

ส่วนเรื่องที่พราหมณ์เห็นรอยมงคลบนฝ่าพระบาทเจ้าชายสิทธัตถะหลังประสูติ เป็นเรื่องความเชื่อที่เว็บไซต์วัดโพธิ์นำเสนอประกอบคำอธิบายลายมงคล เราควรเล่าในฐานะประเพณีหรือเรื่องเล่าทางศาสนา ไม่ใช่เหตุการณ์ประวัติศาสตร์ที่มีหลักฐานอิสระยืนยัน การแยกชั้นข้อมูลเช่นนี้ไม่ได้ลดคุณค่าของภาพ แต่ช่วยให้เห็นว่าข้อใดอิงหลักฐานศิลปกรรม และข้อใดมาจากความเชื่อที่สืบต่อกันมา

อีกอย่างที่ชวนสับสนคือเลข 108 ยังเกี่ยวข้องกับบาตรรับเหรียญที่เรียงอยู่รอบวิหาร นักท่องเที่ยวจึงอาจนึกว่าจำนวนชามกับจำนวนภาพมุกเป็นชุดเดียวกัน เว็บไซต์วัดอธิบายภาพที่ฝ่าพระบาท ส่วนบาตรเป็นภาชนะในพื้นที่วิหาร คนละสิ่งและคนละหน้าที่ การเห็นเลขเดียวกันจึงไม่ได้แปลว่าทั้งสองอย่างมีที่มาเดียวกัน หรือเป็นภาพกับวัตถุที่ต้องนับรวมกัน

เมื่อไปถึงวัดโพธิ์ ลองมองฝ่าพระบาทจากระยะที่ทางวัดอนุญาต แล้วแบ่งสายตาหาสามหมวดนี้: ของที่สื่อความอุดมสมบูรณ์ เครื่องหมายราชสำนัก และภาพจักรวาล จะเห็นว่าลายมุกไม่ได้มีไว้เพิ่มความวิจิตรเท่านั้น แต่ช่วยเล่าแนวคิดเรื่องความเป็นมงคลและโลกตามคติพุทธผ่านภาพที่จับต้องได้ ส่วนรายละเอียดต้นกำเนิดบางเรื่องยังควรเรียกว่าความเชื่อ ไม่ใช่ข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th