แผ่นดินไหวจนคนญี่ปุ่นวาดปลาดุกยักษ์เป็นต้นเหตุ

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

หลังแผ่นดินไหวใหญ่ทำเอาเอโดะเสียหาย ภาพพิมพ์ชุดหนึ่งกลับเอาปลาดุกตัวยักษ์มาเป็นผู้ร้าย บางภาพจับมันกดกับพื้น บางภาพให้ชาวบ้านรุมจับไปทำอาหาร ฟังเหมือนเรื่องแต่งปนมุก แต่ภาพเหล่านี้เกิดขึ้นจริงหลังภัยพิบัติ และพูดถึงสังคมมากกว่าแค่สัตว์ประหลาดใต้ดิน

ภาพพิมพ์เหล่านี้เรียกว่า “นามาซุเอะ” หรือภาพปลาดุกแผ่นดินไหว เกิดขึ้นหลังแผ่นดินไหวครั้งใหญ่ที่เอโดะในปี 1855 ซึ่งสร้างความเสียหายหนักในเมืองเอโดะ ชื่อของภาพมาจากปลาดุก “นามาซุ” ที่ปรากฏอยู่ในภาพ แต่ผู้ทำไม่ได้วาดปลาตามธรรมชาติ พวกเขาหยิบคติพื้นบ้านมาเล่าเหตุการณ์ที่คนเพิ่งเผชิญด้วยภาษาภาพที่เข้าใจทันที

คติที่ใช้ในภาพชุดนี้เล่าว่ามีปลาดุกขนาดใหญ่เคลื่อนไหวอยู่ใต้พื้นดิน เมื่อมันสะบัดตัวก็ทำให้เกิดแผ่นดินไหว เทพคาชิมะมีหน้าที่กดมันไว้ด้วยหินศักดิ์สิทธิ์ ภาพพิมพ์บางใบจึงวาดเทพกำลังปราบปลา บางใบให้ปลาถูกทำโทษหรือถูกชาวเมืองจับกิน มันเป็นการเล่าโลกตามความเชื่อในภาพ ไม่ใช่คำอธิบายทางธรณีวิทยา

นามาซุเอะจึงทำหน้าที่ทั้งเล่าคติเรื่องปลาดุกก่อแผ่นดินไหว และให้คนเอโดะใช้ภาพปลาดุกพูดถึงความเสียหายกับความเปลี่ยนแปลงหลังภัยพิบัติ ความเชื่อทำให้คนดูรู้ทันทีว่าปลาตัวนี้แทนอะไร แต่ผู้ทำภาพไม่ได้หยุดอยู่ที่การเอาคืนสัตว์ในตำนาน หลายภาพกลับพลิกบทบาทของมันให้กลายเป็นตัวละครที่พูดถึงความไม่เป็นธรรมและความหวังของคนธรรมดา

ตัวอย่างหนึ่งที่เห็นชัดคือภาพซึ่งให้เทพคาชิมะควบคุมปลาดุกด้วยหิน คนที่เพิ่งสูญเสียบ้านหรือทรัพย์สินอาจมองฉากนี้เป็นภาพแทนความหวังว่าเหตุร้ายจะถูกหยุด อีกหลายภาพกลับให้ชาวเมืองลงโทษปลาดุกโดยตรง บ้างทุบ บ้างจับไปปรุงอาหาร การใช้ความรุนแรงกับปลาในภาพทำให้คนดูเห็นทั้งความโกรธและการเอาคืนต่อสิ่งที่พวกเขาเข้าใจว่าเป็นต้นเหตุของความเสียหาย

แต่ภาพนามาซุเอะไม่ได้มีคำตอบเดียว บางภาพกลับให้ปลาดุกเป็นผู้ส่งสารของเทพ และหันไปลงโทษคนรวยที่โลภหรือเอาเปรียบคนอื่น บางเรื่องให้ปลาดุกช่วยคนที่เดือดร้อนหลังแผ่นดินไหว แทนที่จะเป็นตัวก่อภัยเสียเอง นักวิชาการที่ศึกษาภาพชุดนี้จึงแยกเรื่องเล่าได้ทั้งแบบเดิมที่ปลาเป็นผู้ร้าย และแบบที่พลิกภาพให้ปลากลายเป็นผู้ช่วยหรือผู้เปิดโปงความไม่เป็นธรรม

ภาพพิมพ์ชิ้นหนึ่งในพิพิธภัณฑ์ของมหาวิทยาลัยศิลปะลอนดอนช่วยให้เห็นมุมนี้ชัดขึ้น งานพิมพ์ปี 1855 แสดงปลาดุกกับช่างฝีมือที่เข้าไปทำงานในสถานประกอบการชั่วคราวของย่านโยชิวาระ ซึ่งกลับมาคึกคักในช่วงฟื้นฟูหลังแผ่นดินไหว ผู้หญิงในภาพตำหนิพวกเขา ภาพนี้จึงไม่ได้เล่าเพียงเรื่องปลากับเทพ แต่เสียดสีคนที่ฉวยโอกาสจากการฟื้นเมืองด้วย

นักวิจัยเชื่อมภาพลักษณะนี้กับคำว่า “โยนาโอชิ” ซึ่งหมายถึงการทำให้โลกกลับคืนหรือเปลี่ยนแปลงให้ดีขึ้น บางภาพมองการฟื้นฟูว่าเป็นการกลับไปมีชีวิตที่สงบและมั่นคง ขณะที่บางภาพเสนอความฝันที่แรงกว่านั้น คือให้ความมั่งคั่งถูกแบ่งปันใหม่และลดช่องว่างระหว่างคนมีเงินกับคนยากจน คำนี้จึงไม่ได้หมายถึงแค่ซ่อมบ้านที่พัง แต่ยังแตะความหวังเรื่องระเบียบสังคมแบบอื่น

พิพิธภัณฑ์การพิมพ์แห่งโตเกียวระบุว่าภาพปลาดุกสีหลายแบบออกขายหลังแผ่นดินไหว และมีการประเมินว่าในช่วงที่วางขายราวสองเดือนอาจมีมากกว่า 200 แบบ ทางการโชกุนพยายามสั่งห้ามภาพเหล่านี้ แต่ตัวเลขดังกล่าวเป็นจำนวนแบบที่นักจัดแสดงประเมิน ไม่ใช่ยอดพิมพ์ที่นับได้ครบทุกแผ่น การมีหลายแบบในเวลาสั้น ๆ สะท้อนว่าภาพเหล่านี้ตอบสนองความสนใจของคนในเมืองได้ทันที

สิ่งที่น่าสนใจจึงไม่ใช่แค่ว่าคนสมัยนั้นเชื่อว่าปลาดุกทำให้แผ่นดินไหวหรือไม่ ภาพพิมพ์ชิ้นเดียวกันอาจปลอบใจคนหนึ่งด้วยภาพเทพปราบปลา ขณะที่อีกคนเห็นมุกเสียดสีคนรวยหรือผู้มีอำนาจ นักวิชาการเตือนผ่านความหลากหลายของภาพว่าเราไม่ควรเหมารวมว่าชาวเอโดะทุกคนคิดเหมือนกัน หรืออ่านภาพทุกใบเป็นคำประกาศความเชื่อแบบเดียว

นามาซุเอะจึงเป็นเหมือนหน้าต่างที่บันทึกทั้งคติพื้นบ้าน การรับมือกับภัยพิบัติ และความรู้สึกต่อความเหลื่อมล้ำในช่วงฟื้นฟูเมือง ปลาดุกใต้ดินเป็นตัวละครในตำนาน แต่คนที่วาดและซื้อภาพเหล่านี้กำลังพูดถึงเรื่องจริงรอบตัว ตั้งแต่บ้านที่พังไปจนถึงคำถามว่าใครได้ประโยชน์เมื่อเมืองเริ่มสร้างใหม่

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th