ของหายเมื่อ 2,000 ปีก่อน คนโรมันเขียนฟ้องเทพีสุลิส

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

ลองนึกภาพว่าของชิ้นเล็ก ๆ หายไปจากบ้านในเมืองบาธ แล้วเจ้าของเดินไปยังบริเวณบ่อน้ำร้อนที่ชาวโรมันมองว่าศักดิ์สิทธิ์ เขาไม่ได้มาขอแช่น้ำคลายเมื่อย แต่มีแผ่นโลหะบางอยู่ในมือ วัตถุจารึกที่พบในบ่อน้ำทำให้เราอยากรู้ว่า ของที่หายไปเกี่ยวข้องกับเทพีสุลิสได้อย่างไร

เมืองบาธมีบ่อน้ำพุร้อนตามธรรมชาติ และชาวโรมันมองพื้นที่นี้เป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ ไม่ใช่แค่แหล่งน้ำอุ่นสำหรับแช่ตัว บริเวณบ่อน้ำมีวิหารที่เกี่ยวข้องกับเทพีสุลิส มิเนอร์วา ผู้คนมารวมตัวสักการะในลานวิหาร ส่วนบ่อน้ำศักดิ์สิทธิ์ก็เป็นจุดที่หย่อนของถวายลงไป พิพิธภัณฑ์อธิบายว่าน้ำที่ผุดขึ้นจากใต้ดินเป็นสิ่งที่ชาวโรมันเชื่อมโยงกับการทำงานของเทพเจ้า เหรียญโรมันที่พบในน้ำมีมากกว่า 12,000 เหรียญตามข้อมูลของพิพิธภัณฑ์โรมันบาธ

คำตอบของปริศนาอยู่ที่วิธีคิดเรื่องความยุติธรรมในเวลานั้น: คนที่เชื่อว่าตนถูกทำไม่เป็นธรรมเขียนคำร้องถึงเทพี แทนการหวังพึ่งคนในชุมชนเพียงอย่างเดียว พิพิธภัณฑ์บันทึกคำอธิษฐานส่วนตัวจากคน 130 คนไว้บนแผ่นตะกั่วหรือดีบุกขนาดเล็ก ก่อนม้วนและหย่อนลงบ่อน้ำศักดิ์สิทธิ์ ตัวเลขนี้แสดงว่ามีผู้เขียนหลายคน แต่ไม่ได้หมายความว่าทุกคนเขียนในช่วงเวลาเดียวกัน

แผ่นเหล่านี้มักถูกเรียกว่า “แผ่นสาป” (curse tablets) แต่ไม่ได้หมายความว่าทุกข้อความเป็นคาถาสาปแช่งแบบเดียวกัน เนื้อหาส่วนมากมาจากคนที่เชื่อว่าตนถูกขโมยของหรือถูกเอาเปรียบ และขอให้เรื่องผิดถูกได้รับการจัดการ

บางคำร้องขอให้เทพีช่วยแก้ความไม่เป็นธรรม บางคำขอให้ผู้กระทำรับผลจากการกระทำ แต่ข้อมูลพิพิธภัณฑ์ไม่ได้แจกแจงสิ่งของทุกชิ้นหรือยืนยันว่าข้อกล่าวหาถูกต้อง จึงไม่ควรเหมารวมว่าทุกแผ่นคือคดีขโมยแบบเดียวกัน คำว่า “ฟ้องเทพี” จึงเป็นภาพเปรียบเทียบ ไม่ใช่การยื่นคดีในศาลโรมัน

วัตถุที่หายไปอาจดูเล็กน้อยเมื่อมองจากวันนี้ แต่สำหรับคนที่มีของใช้ส่วนตัวไม่มาก การสูญเสียสิ่งจำเป็นย่อมกระทบชีวิตจริง แผ่นจารึกจึงให้ภาพอีกด้านของประวัติศาสตร์ ซึ่งมักเล่าเรื่องจักรพรรดิ สงคราม หรืออาคารใหญ่เป็นหลัก ที่นี่กลับมีร่องรอยความโกรธ ความคับข้องใจ และความหวังของคนธรรมดาที่ต้องการให้ใครสักคนรับรู้ว่าตนถูกทำร้าย

การเขียนลงตะกั่วหรือดีบุกทำให้ข้อความคงอยู่ได้นานกว่าคำพูดที่หายไปกับเวลา วัสดุแผ่นบางยังม้วนได้ก่อนนำไปหย่อนในน้ำ พิพิธภัณฑ์ประเมินว่าจารึกชุดนี้เริ่มทำขึ้นในคริสต์ศตวรรษที่ 2 และมีต่อเนื่องไปจนปลายศตวรรษที่ 4 จึงไม่ใช่เหตุการณ์เดียวหรือคำร้องจากคนกลุ่มเดียว แต่เป็นหลักฐานที่สะสมจากหลายรุ่นของผู้มาใช้พื้นที่ศักดิ์สิทธิ์แห่งนี้ ช่วงวันที่กว้างนี้เป็นการประเมินระดับกลุ่ม ไม่ได้แปลว่าเราทราบปีที่เขียนของแต่ละแผ่น

ทำไมต้องโยนลงน้ำ? คำอธิบายของพิพิธภัณฑ์เชื่อมตำแหน่งที่พบเข้ากับความเชื่อว่าเทพีสุลิส มิเนอร์วาประทับอยู่ที่บ่อน้ำพุร้อน การฝากคำร้องไว้ตรงนั้นจึงมีความหมายมากกว่าการทิ้งกระดาษในที่สาธารณะ เป็นการส่งคำขอไปยังผู้มีอำนาจเหนือมนุษย์ ณ สถานที่ที่ผู้คนเชื่อว่ามีความศักดิ์สิทธิ์

อย่างไรก็ตาม แผ่นคำร้องไม่ได้บอกเราว่าข้อกล่าวหาทุกเรื่องเป็นจริง ไม่ได้ระบุตัวผู้ต้องสงสัยอย่างที่หลักฐานสมัยใหม่ทำได้ และไม่ได้พิสูจน์ว่าคำขอของผู้เขียนทำให้เกิดผลเหนือธรรมชาติ สิ่งที่อ่านได้ชัดกว่าคือผู้เขียนเชื่อว่าตนเสียหาย และเลือกใช้ภาษาของการอธิษฐานเพื่อเรียกร้องความยุติธรรม พิพิธภัณฑ์อธิบายข้อความเหล่านี้ในฐานะคำภาวนาส่วนบุคคล ไม่ใช่บันทึกคำพิพากษา

สิ่งที่แผ่นคำร้องเติมให้ภาพเมืองบาธ คือความสัมพันธ์ระหว่างผู้คนกับบ่อน้ำในอีกแบบหนึ่ง: เหรียญเป็นของถวาย ส่วนข้อความบนแผ่นโลหะเป็นคำขอเฉพาะตัว ทั้งคู่ถูกหย่อนลงในพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์เดียวกัน แต่บอกเจตนาต่างกัน ด้านหนึ่งแสดงการบูชา อีกด้านเผยว่าผู้คนหันไปพึ่งเทพีเมื่อรู้สึกว่าถูกเอาเปรียบ ความต่างนี้ทำให้เห็นว่าบ่อน้ำไม่ได้เป็นเพียงฉากหลังของวิหาร แต่เป็นส่วนหนึ่งของชีวิตทางศาสนาและความกังวลส่วนตัวในเมือง

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th