กระท่อมขาไก่ของบาบายากามาจากนิทานเรื่องไหนกันแน่?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

ลองนึกถึงภาพแม่มดแก่ในป่าลึก บ้านของเธอยืนบนขาไก่และหันไปมาได้ ภาพนี้ถูกเล่าซ้ำในนิทานหลายสำนวน จนหลายคนคิดว่าเป็นบ้านแบบเดียวที่บาบายากาใช้

แต่เมื่อเปิดนิทานรัสเซียที่อเล็กซานเดอร์ อฟานาซีเยฟรวบรวมไว้ รายละเอียดไม่เหมือนกันทุกเรื่อง บางเรื่องมีกระท่อมขาไก่และหมุนได้ ส่วนต้นฉบับ “วาสิลิซาผู้งดงาม” กลับไม่ได้บรรยายว่าบ้านมีขา

ไม่มีนิทานต้นทางเรื่องเดียวที่อธิบายภาพทั้งหมด: นิทาน “ห่านหงส์” มีบ้านขาไก่ที่หมุนได้ ส่วนต้นฉบับรัสเซียของ “วาสิลิซาผู้งดงาม” ไม่ได้บรรยายว่าบ้านมีขา

ใน “ห่านหงส์” เด็กหญิงตามหาน้องชายที่ฝูงห่านพาตัวไปในป่า แล้วพบกระท่อมขาไก่ซึ่งตั้งอยู่และหมุนไปมา ข้างในมีบาบายากากับน้องชาย เธอคว้าตัวน้องชายแล้วรีบหนี แต่ฝูงห่านก็ไล่ตามไปติด ๆ

บ้านที่หมุนได้ทำให้ฉากนี้ติดตา เด็กหญิงต้องเข้าไปในเขตของบาบายากาเพื่อชิงน้องกลับออกมา กระท่อมจึงเป็นทั้งที่ซ่อนของเด็กชายและจุดเริ่มของการหนี ไม่ใช่แค่บ้านแปลก ๆ ในฉาก

ต้นฉบับ “วาสิลิซาผู้งดงาม” วางบ้านของบาบายากาไว้กลางลานในป่า แต่ไม่ได้บอกว่าบ้านยืนบนขาไก่ รอบกระท่อมเป็นรั้วกระดูก มีหัวกะโหลกปักไว้ด้านบน ส่วนตรงประตูใช้ขามนุษย์แทนบานพับ มือแทนกลอน และปากที่มีฟันแหลมทำหน้าที่แทนกุญแจ ภาพชวนกลัวจึงอยู่ที่รั้วและประตู ไม่ใช่ขาไก่ของตัวบ้าน

เมื่อเทียบกับฉบับอังกฤษในหนังสือรวมเทพนิยายรัสเซียที่พิมพ์ปี 1912 จะเห็นรายละเอียดอีกแบบ: บ้านในตอนวาสิลิซายืนบนขาไก่ และบาบายากาสั่งให้มันหันหลังให้ป่าแล้วหันหน้าเข้าหาเธอ ฉบับแปลมีรายละเอียดนี้ แต่ต้นฉบับรัสเซียของเรื่องเดียวกันไม่มี

เวลาเล่าเรื่องนี้ต่อควรบอกให้ชัดว่าอ้างจากนิทานหรือฉบับแปลใด เพราะรายละเอียดบ้านบาบายากาต่างกันตามสำนวน แต่ตัวอย่างเหล่านี้ยังบอกไม่ได้ว่าลวดลายบ้านขาไก่เริ่มจากเรื่องใดหรือเกิดขึ้นเมื่อใด

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th