พัดยศพระสงฆ์ใช้ทำอะไรในพิธี?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

เวลาเห็นพระสงฆ์ในงานพิธี พัดที่ถือมีทั้งพัดยศและพัดรอง รูปทรงกับลวดลายของพัดยศอาจต่างกัน แล้วความต่างนั้นบอกอะไรเกี่ยวกับตำแหน่งของพระผู้ถือ?

คู่มือการปฏิบัติศาสนพิธีเบื้องต้นของสำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติอธิบายว่า พัดยศเป็นเครื่องหมายแสดงชั้นสมณศักดิ์ของพระสงฆ์ และกำหนดให้ใช้ในพระราชพิธี รัฐพิธี หรือพิธีที่เกี่ยวข้องกับสถาบันพระมหากษัตริย์ จึงเกี่ยวข้องทั้งสถานะของพระผู้ถือและระเบียบของงาน ไม่ใช่แค่เครื่องใช้สำหรับโบกคลายร้อน

แล้วรูปทรงกับลวดลายบอกตำแหน่งได้ไหม? สารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนระบุว่า วัสดุ รูปทรง ลักษณะ และลายปักของพัดยศแต่ละเล่มสื่อได้ว่าพระผู้ถือมีชั้นยศหรือมีตำแหน่งปกครองใด ผู้ที่คุ้นกับแบบพัดจึงใช้ข้อมูลนี้จัดลำดับในพิธีได้โดยไม่ต้องถามชั้นสมณศักดิ์หรือตำแหน่ง ลวดลายยังสะท้อนฝีมือช่างและความเชื่อของแต่ละยุคด้วย

พัดยศที่พระสงฆ์ได้รับพระราชทานเป็นของเฉพาะบุคคล พระเถระที่ได้รับพัดไม่สามารถให้พระรูปอื่นนำไปใช้แทนได้ คู่มือยังระบุว่าในงานที่ใช้พัดยศ การจัดที่นั่งของพระสงฆ์สมณศักดิ์ให้เรียงตามพัดที่แต่ละรูปถือเข้าพิธี พัดจึงช่วยทั้งบอกตำแหน่งและจัดลำดับในงาน

ในพิธีถวายพระธรรมเทศนา คู่มือยกตัวอย่างว่าพระสงฆ์ถือพัดยศและพัดรองไปยังอาสน์สงฆ์ข้างธรรมาสน์ เมื่อถึงช่วงถวายศีลจึง ถือพัดรองขึ้นไปบนธรรมาสน์

เมื่อถวายศีลเสร็จ พระสงฆ์วางพัดรองไว้บนธรรมาสน์แล้วจึงแสดงธรรม เมื่อเทศน์จบจึงลงมานั่งที่อาสน์สงฆ์ซึ่งเตรียมพัดยศไว้ เพื่อรับของถวาย คู่มือจึงแสดงว่าพัดสองแบบใช้คนละช่วง ไม่ควรเรียกพัดทุกชนิดว่าพัดยศหรือคิดว่าหยิบสลับกันได้

วิธีใช้พัดยศยังมีรายละเอียดต่างกันตามประเภทงาน คู่มือจึงแยกขั้นตอนของแต่ละพิธีไว้ หากไปงานเทศน์ ลองสังเกตว่าพระใช้พัดเล่มไหนในแต่ละช่วง จะเห็นบทบาทของพัดและลำดับพิธีได้ชัดขึ้น

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th