พิธีรำผีฟ้าอีสานสื่อความหมายผ่านอะไร?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

คำว่า “ผีฟ้า” ในอีสานปรากฏทั้งในคติเรื่องพระยาแถนและพิธีเข้าทรงของนางเทียมที่เกี่ยวข้องกับผู้ป่วย สองบริบทนี้จึงไม่ควรใช้แทนกัน

สารานุกรมวัฒนธรรมไทยแยกความหมายสองแบบนี้ ส่วนนักวิจัยที่ศึกษาพิธีในชุมชนลาวแห่งหนึ่งที่ศรีสะเกษสัมภาษณ์ผู้ร่วมพิธีและสังเกตงาน แล้วพบว่า ท่ารำกับบทกลอนลำสื่อบทบาทของผีฟ้าและลำดับพิธี พิธีจึงสื่อความหมายผ่านทั้งท่าทางและเสียงร้อง

ในสารานุกรม “ผีฟ้าผีแถน” หมายถึงพระยาแถนหรือผีแถน เทพสำคัญตามคติของชาวอีสาน ลาว และไทลื้อ ส่วน “ผีฟ้านางเทียม” หมายถึงพิธีเข้าทรงที่ผู้หญิงซึ่งเรียกว่านางเทียมเป็นผู้ประกอบ

พิธีที่ศึกษามีผู้ขับลำ หมอแคนเป่าแคน และผู้ป่วยกับคนในชุมชนร่วมวง ส่วน “เครื่องคาย” คือสิ่งของที่จัดไว้ประกอบพิธี รายละเอียดนี้มาจากชุมชนเดียว จึงไม่ควรเหมารวมทุกท้องถิ่น

การแต่งกายและแต่งหน้าช่วยบอกเพศกับบุคลิกของผีฟ้าที่นางเทียมสื่อถึง ส่วนเครื่องพิธี ท่ารำ และกลอนลำบอกบทบาทของคนในพิธีและลำดับงาน ขณะที่หมอแคนเป่าแคนให้นางเทียมฟ้อนตามทำนอง

สารานุกรมบันทึกว่าพิธีลงครูประจำปีจัดที่บ้านของนางเทียมผู้เป็นครูใหญ่ เหล่านางเทียมช่วยเตรียมสถานที่ เครื่องเซ่น และเครื่องคาย ก่อนฟ้อนตามเพลงแคนตั้งแต่เช้าถึงเที่ยง พักกินข้าวแล้วทำพิธีต่อจนค่ำ

ผู้เป็นศิษย์ต้องมาร่วมงาน หากติดธุระต้องแจ้งและนำเครื่องคายไปขอขมาภายหลังตามความเชื่อ ตามบทความวิจัยที่อ้างถึง ผู้ป่วยที่หายแล้วจะเป็น “ลูกศิษย์ผีฟ้า” และกลับมาร่วมพิธีทุกปี

ผู้ร่วมพิธีบางคนในชุมชนที่ศึกษามองว่าอาการป่วยที่รักษาไม่หายอาจเกี่ยวข้องกับผีบรรพบุรุษ จึงจัดพิธีอ้อนวอนขอความช่วยเหลือ แหล่งข้อมูลบันทึกความเชื่อนี้และวิธีจัดพิธี แต่ไม่ได้ทดสอบผลการรักษา สิ่งที่อธิบายได้คือท่ารำ กลอนลำ เพลงแคน และเครื่องคายช่วยสื่อความหมายตามคติของชุมชน

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th